​VAXTINDAN ƏVVƏL BÖYÜYƏNLƏR

Xaləddin İbrahimli,

professor

Gənc yaşda gələcək qayğısı ilə yaşamaq insanı içindən yorur. Bu yorğunluq həmişə üzdə görünmür. Bəzən adam gülür, danışır, dərsə gedir, işləyir, dostları ilə oturur, amma içində daim eyni sual dolaşır: “Sabah nə olacaq?” Bu sual bir müddət sonra sadə narahatlıq olmaqdan çıxır, insanın bütün həyat ritmini müəyyən edən gizli bir yükə çevrilir.

Gənclik əslində insanın özünü tanıdığı, səhv etdiyi, axtardığı, öyrəndiyi, sevdiyi, yanıldığı və yenidən başladığı dövrdür. Amma bəzən həyat gəncə bu imkanı vermir. İnsan hələ kim olduğunu anlamadan nəçi olmalı olduğu haqqında qərar verməyə məcbur qalır. Hələ həyatı tanımamış ondan gələcək qurmaq tələb olunur. Hələ öz səsini tapmamış, cəmiyyət ondan “uğurlu insan” obrazına uyğunlaşmağı istəyir.

Beləliklə, bəzi gənclər yaşından tez böyüyür. Amma bu böyümə təbii yetkinlik deyil; gənci narahatlığın, məcburiyyətin, qorxunun böyütməsidir. Onlar erkən yaşda plan qurmağı, ehtiyatlı davranmağı, özünü sübut etməyi, geridə qalmamaq üçün daim qaçmağı öyrənirlər. Lakin bu qaçışın içində çox vaxt gəncliyin özü itir. İnsan gələcəyə hazırlaşa-hazırlaşa bu günü yaşamağı unudur.

Ədəbiyyata bu hisslər çoxdan məlumdur. Hötenin “Gənc Verterin iztirabları” əsərində Verter yalnız qarşılıqsız sevginin deyil, həm də dünyaya sığmayan həssas bir gəncin iztirabını daşıyır. O, öz daxili aləmi ilə cəmiyyətin soyuq qaydaları arasında sıxılır. Verterin faciəsi bizə bir həqiqəti göstərir: gənc insanın iç dünyası ciddiyə alınmayanda, onun hissləri “keçici həvəs” kimi kiçildiləndə, ruhu təkliyə doğru çəkilir. Burada əsas məsələ ümidsizliyi romantikləşdirmək deyil; əksinə, gənclərin səssiz ağrılarını zamanında görməyin vacibliyini anlamaqdır.

Bugünkü gəncin iztirabı Verterinkindən fərqli görünür, amma mahiyyətcə ona yaxındır. İndi gənclər yalnız sevgi və duyğu böhranı yaşamırlar; onlar gələcək, karyera, pul, status, uğur, ailə gözləntiləri və sosial müqayisə ilə də mübarizə aparırlar. Bir tərəfdən özlərini tapmaq istəyirlər, digər tərəfdən “gecikirsən” deyən dünyanın təzyiqini hiss edirlər. Sosial media isə bu təzyiqi daha da artırır. Hər kəsin uğurlu, xoşbəxt, irəlidə və qüsursuz göründüyü bir mühitdə insan öz həyatını natamam hiss etməyə başlayır.

Bu nöqtədən baxanda “Ölü şairlər cəmiyyəti” filmindəki Neil Perri obrazı da çox şey deyir. Neil sənəti, səhnəni, öz daxili çağırışını sevir. Amma atasının onun üçün müəyyən etdiyi gələcək var: prestijli təhsil, ciddi peşə, itaətkar həyat. Neilin faciəsi yalnız ata-oğul çatışması deyil; bu, gəncin öz arzusu ilə ona yüklənən gələcək arasında əzilməsidir. Bəzən böyüklər gənclər üçün “ən yaxşısını” istədiklərini düşünürlər, amma həmin “ən yaxşı” gəncin iç səsini boğursa, artıq qayğı yox, təzyiqə çevrilir. Sən gənci özünə bənzətməyə çalışısaansa onun inkişafını əngəlləyir, geriyə çəkirsən. Çünkü sən keçmişsən.

Bir çox məşhur insanın həyatında da bu səssiz yorğunluğun izləri var. Franz Kafka gündüzlər sığorta idarəsində işləyir, gecələr isə yazırdı. O, gündəlik həyatın mexaniki tələbləri ilə daxili yaradıcılıq ehtiyacı arasında sıxılmışdı. Van Qoq həyatı boyu anlaşılmamaq qayğısı, yoxsulluq və mənəvi narahatlıqla yaşadı. Bu insanlar bizə yalnız istedadın gücünü deyil, həm də ruhun nə qədər həssas və müdafiəsiz ola biləcəyini göstərir. Hər böyük həyat hekayəsinin arxasında bəzən görünməyən bir yorğunluq, davamlı narahatlıq və öz yerini tapmaq mübarizəsi dayanır.

Bu gün bir çox gənc də belə yaşayır: zahirdə normal, içəridə yorğun. Onlar həyatdan geri qalmamaq üçün çalışırlar, amma həyatın özünü hiss etməyə vaxt tapmırlar. İstirahət edəndə günahkarlıq duyurlar. Dostları ilə vaxt keçirəndə “görəsən, bu dəqiqələrdə nəsə etməli idim?” deyə düşünürlər. Hətta sevincləri də tam olmur, çünki zehnin bir küncündə daim gələcək qorxusu dayanır.

Problem yalnız fərdin zəifliyində deyil. Cəmiyyət də bu narahatlığı bəsləyir. Biz gənclərə çox vaxt belə deyirik: tez bitir, tez iş tap, tez ev al, tez ailə qur, tez uğur qazan, tez tanın. Amma az adam soruşur: sən nə hiss edirsən? Nə istəyirsən? Yorulmusanmı? Özünü tanımağa, güclü tərəflərini öyrənməyə (çox önəmlidir!) vaxtın olubmu?

Halbuki insan yalnız nəticə ilə ölçülən varlıq deyil. Gənclik yalnız gələcəyə hazırlıq mərhələsi deyil; özü də həyatın canlı, qiymətli və təkrar olunmayan bir hissəsidir. Əgər gənc bütün gəncliyini yalnız sabah üçün qurban verirsə, o sabaha çatanda içində böyük bir boşluq hiss edə bilər. Bir başqa sözlə, saglamlığını geridə buraxaraq sabahkı rifaha qovuşmağın heç bir anlamı yoxdur. Çünki insan yalnız məqsədə çatmaqla tamamlanmır; yolda özünü itirməmək də vacibdir.

Əlbəttə, gələcəyi düşünmək lazımdır. Plansız, məsuliyyətsiz yaşamaq da çıxış yolu deyil. Amma gələcək qayğısı insanın bu gününü tamamilə udursa, artıq məsuliyyət sağlam olmur, narahatlığa çevrilir. Həyat yalnız “nə olacağam?” sualından ibarət deyil. Bəzən “mən kiməm?”, “nə hiss edirəm?”, “nə üçün yaşayıram?” sualları və onlara cavab aramaq da eyni dərəcədə vacibdir.

Vaxtından əvvəl böyüyən gənclər çoxdur. Onlar yaşlarından böyük danışır, böyük düşünür, böyük dərdlər daşıyırlar. Amma bəzən onların da sadəcə gənc olmağa ehtiyacı var. Plansız bir günü sevməyə, səhv edəndə dağılmamağa, başqaları ilə müqayisə olunmadan nəfəs almağa, uğur yarışından kənarda da dəyərli olduqlarını hiss etməyə ehtiyacları var.

Bəlkə də biz gənclərə yalnız “gələcəyini düşün” deməməliyik. Bəzən də “özünü unutma” deməliyik. Çünki insan gələcəyini qurarkən ruhunu yorub tükəndirirsə, qurduğu gələcəyin içində rahat yaşaya bilməyəcək.

Gələcək vacibdir, amma gəncliyin hesabına yox. İnsan sabaha gedərkən bu gününü tamamilə itirməməlidir. Çünki yaşanmayan gənclik geri qayıtmır. Sonra geriyə yalnız bir sual qalır: “Mən o illərdə həqiqətən yaşadım, yoxsa sadəcə dözdüm?”