Vegetarian həyat tərzi: Süfrədən başlayan sağlamlıq düşüncəsi

Bizi Telegram-da da izləyə bilərsiniz:@xqazeti

İnsan bəzən böyük həqiqətləri ən sadə məqamların içində dərk edir. Qarşısındakı süfrə də belə məqamlardandır. Bir tikə çörəyin, bir boşqab göyərtinin, bir ovuc paxlalının, bir meyvənin arxasında torpağın zəhməti, suyun səxavəti, günəşin istiliyi və nəhayət, insanın seçimləri dayanır. Ona görə də qidalanma yalnız fizioloji ehtiyac deyil; o, insanın özünə, həyata və təbiətə münasibətinin də ifadəsidir.

1 oktyabr – Ümumdünya Vegetarian Günü bu baxımdan sıradan təqvim hadisəsi deyil. Bu tarix insanları vegetarian həyat tərzi, balanslı qidalanma, sağlam həyat və təbiətə məsuliyyətli münasibət barədə düşünməyə sövq edir. Günün yaranma tarixi də elə uzaq deyil: 1977-ci ildə Şimali Amerika Vegetarian Cəmiyyəti (NAVS) tərəfindən təsis olunub, bir il sonra isə Beynəlxalq Vegetarian İttifaqı (IVU) tərəfindən dəstəklənib. Oktyabr ayı bununla əlaqədar vegetarian həyat tərzi barədə maarifləndirmə dövrü kimi də qeyd olunur.

Ancaq təqvimdəki bu tarix vegetarian düşüncənin başlanğıcı demək deyil. Onun kökləri insanlıq tarixinin daha dərin qatlarına gedib çıxır. Müxtəlif qədim mədəniyyətlərdə canlılara münasibət, zorakılıqdan çəkinmək və bitki əsaslı qidalanmaq ideyaları dini-fəlsəfi baxışların tərkib hissəsi olub. Xüsusilə Hindistanda hinduizm, caynizm və buddizmin müəyyən istiqamətlərində bu düşüncə əsrlər boyu yaşayıb. Qədim Yunanıstanda isə Pifaqorun e.ə. V əsrdə heyvan mənşəli qidalardan uzaq durmağı təbliğ etdiyi məlumdur.

Bu qədim baxışlar XIX əsrdə artıq təşkilatlanmış ictimai hərəkata çevrilməyə başladı. “Vegetarian” sözünün məlum ilk istifadəsi 1842-ci ilə aid edilir. 1847-ci il sentyabrın 30-da İngiltərənin Ramsqeyt şəhərində Vegetarian Cəmiyyətinin yaradılması ilə hərəkat yeni mərhələyə qədəm qoydu. Beləliklə, ayrı-ayrı şəxslərin həyat tərzi kimi mövcud olan yanaşma tədricən ictimai müzakirənin mövzusuna çevrildi.

Bu proses XX əsrin əvvəllərində beynəlxalq miqyas aldı. 1908-ci ildə Almaniyanın Drezden şəhərində Beynəlxalq Vegetarian İttifaqının yaradılması vegetarian hərəkatının müxtəlif ölkələr arasında əlaqələrinin möhkəmlənməsinə şərait yaratdı. Sonrakı onilliklərdə isə məsələ yalnız fərdi seçim çərçivəsində qalmadı; qidalanma elmi, insan sağlamlığı və ətraf mühitlə bağlı araşdırmalar bu mövzunun elmi tərəflərini də ön plana çıxardı.

Burada mühüm bir məqamı xüsusilə qeyd etmək lazımdır: vegetarianlıq vahid qidalanma modeli deyil. Ət və balıqdan imtina edib süd məhsulları və yumurta qəbul edənlər olduğu kimi, bütün heyvan mənşəli qidalardan uzaq duran veqanlar da var. Deməli, bu anlayışın müxtəlif formaları mövcuddur və onların qida tərkibi bir-birindən fərqlənir.

Elə buna görə də vegetarian qidalanma məsələsinə münasibətdə əsas meyar sadəcə müəyyən məhsuldan imtina etmək deyil, rasionun balanslı qurulmasıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı sağlam qidalanmanın müxtəlif və balanslaşdırılmış olmasını, tərəvəz, meyvə, paxlalılar, çərəzlər və tam taxılların rasionda mühüm yer tutmasını tövsiyə edir. ÜST böyüklər və 10 yaşdan yuxarı uşaqlar üçün gündə ən azı 400 qram meyvə və tərəvəz qəbulunu tövsiyə edir.

Lakin bitki əsaslı qidalanmanın üstünlüklərindən danışarkən digər tərəfi də unutmaq olmaz. Heyvan mənşəli məhsulların rasiondan çıxarılması qida maddələrinin düzgün əvəzlənməsini tələb edir. Xüsusilə zülal, dəmir, B12 vitamini, kalsium və D vitamini kimi maddələrin kifayət qədər alınması diqqətdə saxlanmalıdır. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi də vegetarian və veqan qidalanan şəxslərin, xüsusilə, B12 vitamini məsələsinə diqqət yetirməli olduğunu bildirir.

Sağlamlıq məsələsindən ətraf mühitə keçid isə təbii olaraq bizi daha geniş mənzərəyə gətirir. Çünki insanın qida seçimi yalnız onun orqanizmi ilə məhdudlaşmır. Qidanın istehsalı, torpaq və sudan istifadə, enerji sərfi və tullantılar da ümumi ekoloji mənzərənin bir hissəsidir. ÜST daha sağlam və daha çox bitki əsaslı qidalanma modellərinin müəyyən şəraitdə istixana qazı emissiyalarının, su və torpaq istifadəsinin azalmasına töhfə verə biləcəyini qeyd edir.

Bu mövzunun Azərbaycan üçün də özünəməxsus çalarları var. Milli mətbəximizə nəzər salanda görürük ki, süfrəmiz heç vaxt yalnız bir qida qrupundan ibarət olmayıb. Göyərti, tərəvəz, paxlalılar, taxıl məhsulları, meyvələr və çərəzlər xalqımızın əsrlər boyu formalaşdırdığı kulinariya mədəniyyətində mühüm yer tutub. Kükü, müxtəlif göyərti və tərəvəz xörəkləri, lobya və noxuddan hazırlanan yeməklər, düyü və taxıl məhsulları bu zənginliyin yalnız bir hissəsidir.

Deməli, vegetarianlıq bizim üçün tamamilə yad bir anlayış da deyil. Əlbəttə, milli mətbəxin mövcudluğunu müasir vegetarian həyat tərzi ilə eyniləşdirmək düzgün olmaz. Lakin ənənəvi süfrəmizdə bitki mənşəli qidaların geniş yer tutması sağlam qidalanma mədəniyyətinin tariximizdə müəyyən köklərə malik olduğunu göstərir.

Bütün bunlar bizi 1 oktyabrın mahiyyətinə qaytarır. Bu günün mənası insanları hansısa bir qidalanma modelinə məcbur etməkdə deyil. Əsas məsələ şüurlu seçim, düzgün məlumat və məsuliyyətli münasibətdir. İnsan nə yeyirsə, bunun orqanizminə təsirini bilməli, qidalanmasını balanslaşdırmalı, təbiətin nemətlərindən səmərəli istifadə etməli və israfın qarşısını almağa çalışmalıdır. Çünki süfrə kiçik görünür, amma onun arxasında böyük bir dünya dayanır.

Bir boşqab yemək torpaqla insan arasında görünməz bağdır. Orada təbiətin səxavəti də var, insan əməyinin izi də, gələcəyə münasibət də. Bəlkə də buna görə Ümumdünya Vegetarian Gününün ən qiymətli mesajı konkret bir qidadan imtina etməkdən daha genişdir: insan öz seçimlərinin nəticəsini dərk etməlidir.

Bu düşüncə bizi bir həqiqətə gətirir: sağlam həyat yalnız daha uzun yaşamaq arzusu deyil. Sağlam həyat həm də yaşadığımız dünyanın sağlamlığını qorumaq məsuliyyətidir. Bu gün süfrəmizdə etdiyimiz seçimlər sabahın dünyasına çevrilir.

Nurəngiz Adilqızı
XQ