Xarici diplomla Azərbaycana qayıtmaq: Üstünlük, yoxsa problem?

Xaricdə ali təhsil almaq uzun illər Azərbaycanda yaxşı karyeraya aparan yollardan biri hesab edilib. Böyük Britaniya, ABŞ, Almaniya, İtaliya, Türkiyə və digər ölkələrin universitetlərindən diplomla qayıdan gənclərin üstünlüyü təkcə xarici diplom deyil. Onlar fərqli təhsil sistemi, iş mədəniyyəti, dil biliyi və yeni yanaşmalarla geri dönürlər. Ancaq xaricdə uğurlu olan modelin Azərbaycanda eyni nəticəni verməsi həmişə mümkün olmur.

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Ən vacib məsələlərdən biri universitet seçimidir. Xaricdə oxumaq faktının özü diplomun Azərbaycanda avtomatik üstünlük qazanması demək deyil. Hətta diplomun rəsmi tanınması baxımından da universitetin statusu əhəmiyyət daşıyır. Təhsildə Keyfiyyət Təminatı Agentliyinin (TKTA) məlumatına görə, xarici kvalifikasiyanın tanınması üçün əsas şərtlərdən biri ali məktəbin fəaliyyət göstərdiyi ölkədə səlahiyyətli qurum tərəfindən akkreditasiya olunmasıdır.

Universitetin adı iş tapmağa nə qədər təsir edir?

Əmək bazarında vəziyyət bir qədər fərqlidir. Dünyada tanınmış universitetin diplomu CV-ni gücləndirə və namizədə ilk mərhələdə üstünlük verə bilər. Lakin uzunmüddətli karyeranı universitetin adı yox, məzunun həmin təhsildən nə qazandığı müəyyənləşdirir.

Məsələn, xaricdə marketinq təhsili alan bir şəxs rəqəmsal analitika, istehlakçı davranışı və böyük məlumat bazaları ilə işləməyi öyrənibsə, bu bilik Azərbaycanda da qiymətlidir. Amma xaricdə öyrəndiyi konkret reklam modeli Azərbaycan istehlakçısının davranışına uyğun gəlməyə bilər. Deməli, xaricdə əldə edilən bilik hazır resept yox, istifadə ediləcək alətdir.

Hüquqda fərq daha aydın görünür. Böyük Britaniyada hüquq təhsili alan şəxsin qazandığı analitik düşüncə və araşdırma bacarıqları Azərbaycanda faydalıdır, lakin Britaniya qanunlarını olduğu kimi Azərbaycan hüquq sisteminə tətbiq etmək mümkün deyil. Eyni vəziyyət müəyyən dərəcədə vergi, mühasibatlıq, dövlət idarəçiliyi və digər ölkəyə bağlı sahələrə də aiddir.

Xaricdə öyrənilənlər Azərbaycanda işləyirmi?

Texnologiya, proqramlaşdırma, mühəndislik, dizayn, data analitikası və bir sıra biznes istiqamətlərində biliklərin ölkələr arasında daşınması daha asandır. Ancaq idarəetmə və insan münasibətlərində yerli iş mühiti ciddi rol oynayır.

Məsələn, Avropada şirkət daxilində çox sərbəst ünsiyyətə, geniş səlahiyyət bölgüsünə və aşağı iyerarxiyaya alışmış məzun Azərbaycanda daha ənənəvi idarəetmə modeli ilə qarşılaşa bilər. Bu zaman problem onun biliyində deyil, öyrəndiyi sistemlə daxil olduğu sistem arasındakı fərqdədir.

Digər tərəfdən, xaricdən qayıdan məzunların gətirdiyi məhz bu fərqli yanaşmalar Azərbaycan şirkətləri üçün üstünlüyə çevrilə bilər. Yeni idarəetmə üsulları, beynəlxalq əlaqələr, xarici dil, təqdimat və araşdırma bacarıqları xüsusilə beynəlxalq bazara çıxmağa çalışan şirkətlərdə ciddi üstünlük yaradır.

Diplomla bağlı problem də yarana bilər

Xaricdən qayıdanların qarşılaşa biləcəyi daha ciddi məsələ kvalifikasiyanın tanınmasıdır. Azərbaycanda xaricdə əldə edilmiş ali təhsil kvalifikasiyalarının tanınmasını TKTA həyata keçirir. Tanınma şəxsə müvafiq kvalifikasiya üzrə Azərbaycanda təhsilini davam etdirmək və ya əmək fəaliyyəti ilə məşğul olmaq hüququ verir. Üstəlik, bütün ixtisaslarda diplomun akademik tanınması kifayət etmir. Müəllimlik, mühəndislik və hüquq kimi tənzimlənən ixtisaslarda peşə tanınması üçün müvafiq qiymətləndirmə imtahanı nəzərdə tutulur. Tibb sahəsində isə ayrıca peşə tanınması proseduru mövcuddur.

Bu səbəbdən xaricdə universitet seçərkən yalnız təhsil haqqına, ölkəyə və universitetin reklamına baxmaq risklidir. Akkreditasiya, proqramın forması, ölkədə faktiki iştirak müddəti və ixtisasın Azərbaycandakı uyğunluğu əvvəlcədən araşdırılmalıdır. TKTA da vətəndaşlara universitetin akkreditasiyasını təhsilə başlamazdan əvvəl yoxlamağı tövsiyə edir.

Əsas üstünlük diplom deyil

Nəticədə xaricdə təhsil alan şəxsin Azərbaycana gətirdiyi ən böyük üstünlük diplomun üzərində yazılan universitet adı olmaya bilər. Əsas qazanc fərqli düşünmək, problemi müxtəlif tərəflərdən görmək, başqa iş mədəniyyətlərini tanımaq və beynəlxalq təcrübəni yerli şəraitə uyğunlaşdıra bilməkdir.

Ən uğurlu xarici məzun xaricdə gördüyü hər şeyi Azərbaycanda təkrarlamağa çalışan deyil, orada qazandığı bilikdən burada işləyəcək model yarada biləndir. Xarici diplom qapını aça bilər, amma həmin qapıdan sonra nə qədər irəli getmək artıq insanın bacarığından və yerli reallığı nə dərəcədə düzgün anlamasından asılıdır.