“Xəzər dənizi: geriyə dönüş varmı?“ “Save the Caspian Sea“ hərəkatı

"Qlobal ekoloji təşəbbüslər və yerli tədbirlər dənizxdə suyun səviyyəsinin enməsinə qarşı mübarizə aparır..."

2024-cü ildə Qazaxıstanın ekologiya mütəxəssisləri, alimlər və ictimai xadimlər Xəzər dənizində dərinləşən ekoloji böhranla mübarizə üçün birləşərək "Save the Caspian Sea" - "Xəzəri xilas et" qlobal hərəkatını yaratdılar. 

Moderator.az xəbər verir ki, bu barədə "dknews.kz" nəşri yazıb.

Suyun səviyyəsi və ekoloji təhlükələr

Son 14 ay ərzində fəallar dənizin ekoloji vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üçün görülən işlərin nəticələrini açıqlayıb. Hərəkatın qurucusu, ekoloji və iqlim hüququ üzrə vəkil Vadim Ni bildirib ki, ekologlar xüsusilə üç məsələyə diqqət yetiriblər.

Birincisi, Xəzərin səviyyəsinin azalmasıdır: son 30 ildə su səviyyəsi 2,5 metr düşüb, illik azalmanın tempi 20-30 sm-dir. Bu, dənizin sahəsinin azalmasına, regionun iqliminin dəyişməsinə və sahil ölkələrinin iqtisadiyyatına təsir edib. Məsələn, Aktau limanında əməliyyatlar çətinləşib, neft şirkətləri əlavə dərinləşdirmə işlərinin aparılmasını 
bildirir.

İkincisi, ekologlar dənizin ümumi ekoloji vəziyyətindən narahatdırlar. 2025-ci ilin avqustunda "High Caspian Week" çərçivəsində "Xəzərin xilas edilməsi üzrə on addım" adlı praktiki tədbirlər sənədi təqdim olunub.

Sənədin əsas prinsipləri arasında beynəlxalq monitorinq, şirkətlərin və dövlət strukturlarının ekoloji və maliyyə şəffaflığı, vahid beynəlxalq standartların tətbiqi və milli səviyyədə ekoloji qaydaların icrası var. Həmçinin təbii ərazilərin və təhlükə altındakı növlərin qorunması, sahil icmalarının sosial dəstəyi və ekoloji qərarların qəbuluna aktiv cəlb olunması vurğulanır.

Üçüncüsü, neft müqavilələrinin məxfilik səviyyəsi ekologlar üçün narahatlıq doğurur. 2025-ci ildə hərəkat Qazaxıstanın Xəzər hövzəsindəki iri neft-qaz layihələri üzrə məhsul bölüşdürmə sazişlərinin ekoloji şərtlərinin açıqlanması üçün sorğular və məhkəmə iddiaları irəli sürüb. Vadim Ni Orxus Konvensiyasına istinad edərək Energetika Nazirliyinə müraciət edib və ekoloji müddəaların açıqlanmasını tələb edib.

Ekoloji zərər və proqnozlar

Hərəkatın mütəxəssisləri bildirirlər ki, "Sentinel-1A" peyki 15 neft çirklənməsi ləkəsi aşkar edib - ümumi sahəsi 32 kvadrat km-dir, bu isə 5 min futbol meydançasına bərabərdir. Suyun səviyyəsinin azalmasının regiondakı ekosistemlərin 80 faizindən çoxuna təsir edəcəyi və infrastruktura, iqtisadiyyata və yerli sakinlərə ciddi nəticələr gətirəcəyi vurğulanır. Volqa çayı kimi əsas ticarət marşrutları keçilməz ola bilər, Aktau şəhərində isə suyun şirinləşdirilməsi problemləri yaranıb.

Vadim Ni bildirib: "Xəzər dənizi gözlərimizin önündə yox olur. Bu yalnız ekoloji böhran deyil, həm də humanitar və iqtisadi fəlakətdir. Mütəxəssislərin proqnozuna görə, Mərkəzi Asiya 2028-ci ilə qədər xroniki su çatışmazlığı ilə üzləşəcək. Qazaxıstan üçün Xəzərin 20 faizinin itirilməsi artan əhaliyə qarşı proqnozlaşdırılmayan zərər verə bilər."

Təşkilat "Xəzəri xilas et" hərəkatının beynəlxalq səviyyədə diqqət çəkməsi "Al Jazeera", "Global Voices", "The Diplomat" və "Earth.org" saytlarında geniş əks-səda tapıb. Hərəkat beynəlxalq əməkdaşlığı, şirkətlərin şəffaflığını və ekoloji məsuliyyətini təşviq edir, sənaye şirkətlərini ekoloji ekspertizanın açıq olmasına, sənaye çirkliliyinin tənzimlənməsinin sərtləşdirilməsinə və su səviyyəsinin azalması ilə bağlı koordinasiya olunmuş tədbirlərə çağırır.

Yerli addımlar və maliyyə dəstəyi

Hərəkata görə əsas nəticə beynəlxalq forumların və məqalələrin sayı deyil, məsələnin ictimaiyyətin diqqətinə gətirilməsidir. Qazaxıstan hökuməti Xəzərin öyrənilməsi və qorunması üçün 1,1 milyard tenge ayırıb.

Bu vəsait institutların elmi potensialını gücləndirəcək, monitorinq avadanlıqları alınacaq və ekosistemlərin kompleks müşahidəsi həyata keçiriləcək. Hökumət prezidentin narahatlığını nəzərə alaraq vəsaitin düzgün istifadəsinə nəzarəti maliyyə və ekoloji nazirliklərinə tapşırıb. Bu təşəbbüslər Xəzərin gələcəyi üçün beynəlxalq əməkdaşlıq və yerli tədbirlərin vacibliyini göstərir.