Xurşidbanu Natəvan şeirləri: Sevgi, həsrət və kədər...

AZƏRTAC Xurşidbanu Natəvana həsr olunan silsilə yazıları davam etdirir

Bakı, 16 sentyabr, AZƏRTAC

İncə mətləbləri, dəruni hissələri qüvvətli lirika, poetik coşğunluqla cana gətirmək, şeirdə ifadə yığcamlığı, fikir əlvanlığı və məna dərinliyi yaratmaq Xurşidbanu Natəvan sənətkarlığının başlıca səciyyəsini təyin edir. Onun sənətkarlığı hər şeydən əvvəl, şairin qələmə aldığı mövzunun gözəlliyindən, təsvir və tərənnüm etdiyi varlığın, hadisələrin, vəziyyətin həyat həqiqətlərinə uyğun gəlməsində özünü göstərir.

Bəylər Məmmədovun müəllifi olduğu, Mustafa Çəmənlinin isə “Ön söz” yazdığı “Xurşidbanu Natəvan” kitabında şairənin həyatı və yaradıcılığı ilə yanaşı, onun ayrı-ayrı şeirlərinin mövzu və ideya xüsusiyyətləri, poetik dünyası da geniş təhlil olunur. AZƏRTAC həmin məqamları oxuculara təqdim edir.

Xurşidbanu nə qədər dərindən sevirdisə, həyata da o qədər möhkəm bağlanırdı. "Nədir murad, fələk etməz imtahan tərkin" - misrası ilə başlanan qəzəldə qüvvətli lirika hakimdir. Şair hər şeyini verməyə, cahanı tərk etməyə razıdır, təki onu ürəkdən sevdiyi cavandan ayırmasınlar:

Cahanı tərk edirəm, cümlə dövlətü malın,

Mahaldır eləmək boylə nocavan tərkin.

Şeirdə şairi narahat edən, düşündürən məsələləri öyrənmək, onun düçar olduğu "dərdlərlə" tanış olmaqla bərabər, həm də bu keyfiyyətlərin necə sənətkarlıqla, həssaslıqla təcəssüm etdirildiyinə heyran qalırsan:

Fəraqə düşmüşəm, olmuş müdam işim əfqan,

Məgər gül olmasa, bülbül edər əfqan tərkin?

Bu parçada soyuq, etinasız söylənən bir kəlmə belə yoxdur. Yerinə görə seçilmiş hər bir söz, ifadə və eyham öz emosionallığı ilə diqqəti cəlb edir. Əgər şairin keçirdiyi hisslər, rəsmə aldığı lirik lövhələr oxucunu dərindən düşündürüb həyəcanlandırırsa, bu, sənətkarın qəlbindən axıb gələn duyğuların səmimiliyinə dəlalət edir. Xurşidbanu həyatdan aldığı təəssürata, gözəllikdən duyduğu zövqə nə qədər həssasdırsa, təsvir etdiyi obyekti, əşyanı da bir o qədər sevir:

Gül üzün görmək əgər mümkün olaydı bir dəm,

Hər zaman görmək onu nuri-mücəlla gətirir.

Burada obyektin canlı və cazibədar çıxmasının bir sirri də şairin təbiət və insan gözəlliyinə vurğunluğudur. Natəvanın qəmli şeirlərində belə əsl insan kədəri real cizgilərlə təsvir olunur:

Kəsilmiş taqətü tabım, başımdan əql məhv olmuş,

Gözüm əşki rəvan zahir, könül daim nəhan ağlar.

Natəvanın qəzəllərində arzu olunan həyat, fikir və duyğular lirik qəhrəmanın dili ilə çatdırılır. Onun lirik qəhrəmanı hər cür əziyyətlərə qatlaşan, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik vəfalı, mehriban bir aşiqdir. Bu aşiq həm ümumi cəhətləri, həm də fərdi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. O, incəlik, həssaslıq, dözümlülük kimi orijinal cizgiləri ilə seçilir:

Əgər ki, tiğ çəkib, öz əlinlə öldürsən,

Deyil mənə bu cəfa, bilməzəm cəfa, ey dust!

Xurşidbanunun lirik qəhrəmanı həm zahiri, həm də daxili əlamətləri ilə canlandırılır. Surətlərin qarşılıqlı rəftar və münasibətlərinin, aralarındakı təmiz məhəbbətdən törəyən, qayğı və kədərin əlvan boyalarla verilməsi daim diqqət mərkəzindədir:

Bahari-hüsnün əra gör necə xəzanam mən,

Bahar laləsi tək, bağrım oldu qan, ölürəm.

Vərəq-vərəq dilü can hicrin içrə odlandı,

Misali-gəncəfə sədparə oldu can, ölürəm.

O xaki-payini mən aşiyanə etmiş idim,

Vətəndən ayrı düşüb, indi laməkan ölürəm.

Natəvan əsərlərinin hamısını əruz vəznində yaratmış, onun rəməl, həcəz, münsərih, müctəs, müzare və xəfif bəhrələrinə daha artıq müraciət etmişdir. Şair şadlıq, sevinc əhval-ruhiyyəsi daşıyan qəzəllərinə mümkün qədər ahəngdar, oynaq vəzn seçməyə çalışmış, hüzn, kədər və qüssə ifadə edən şeirlərinə isə təmkinli, ağır, ahəstə bəhrələr tapıb.

Beləliklə, Natəvan həyatdan aldığı təəssüratı, gözəllikdən duyduğu feyzi, məhəbbət yolunda çəkdiyi məşəqqətləri yüksək bədii-estetik səviyyəyə qaldırmaq üçün söz sənətinin qüdrətindən bacarıqla istifadə edərək klassik nümunələr yaradıb.