Xurşidbanu Natəvan ​​​​​​​ Bir rəsmin dedikləri

"Bir rəsmin dedikləri" rubrikasının budəfəki qonağı Bakı Dövlət Universitetinin "Türkologiya" kafedrasının dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülgün Əliyevadır. Müsahibimizlə Xalq rəssamı Oqtay Sadıqzadənin "Xurşidbanu Natəvan" portreti haqqında danışmışıq.

Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndəsi, Xalq rəssamı, rəngkar və qrafika ustası Oqtay Seyid Hüseyn oğlu Sadıqzadə  24 fevral 1921-ci ildə Bakının Novxanı kəndində yazıçı Seyid Hüseyn və şairə Ümmügülsümün ailəsində anadan olub. 1939-cu ildə Bakı Rəssamlıq Texnikumunu bitirib, 1956-cı ildə V.İ.Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunun qrafika fakültəsində təhsilini başa vurub.

Oqtay Sadıqzadə yaradıcılığında rəngkarlıq, qrafika, portret, tematik tablo, kitab illüstrasiyası və plakat sənəti istiqamətlərində fəaliyyət göstərib. Onun sənətində klassik kompozisiya quruluşu, obrazların psixoloji səciyyəsinin açılması, zəngin kolorit və dəqiq bədii işlənmə əsas xüsusiyyətlərdən hesab olunur. Rəssam xüsusilə Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və incəsənətinin görkəmli nümayəndələrinin obrazlarını yaratmaqla seçilmişdir. O, Nizami Gəncəvi, Xurşidbanu Natəvan, Qətran Təbrizi, Hüseyn Cavid, Füzuli, Sabir, Üzeyir Hacıbəyli, Səməd Vurğun, Fidan Qasımova və Akademik Zərifə Əliyeva kimi şəxsiyyətlərin obrazlarını müxtəlif janrlarda əks etdirib.

Rəssamın əsas əsərlərini ardıcıl formada belə təqdim etmək olar: "Seyid Hüseyn", "Tatalovanın portreti", "Qız portreti", "Lənkəran qızları", "Kolxozçu qadınlar", "Bakılı qız", "Natəvan", "Oğullarını itirmiş ananın xatirəsinə", "Fidan Qasımova", "1937-ci il repressiyasının qurbanları", "Hüseyn Cavid" triptixi, "Nizami və Azərbaycan mədəniyyəti", "Nizaminin sələfləri", "Nizaminin davamçıları", "Qədim Yunan filosofları", "Avropa mədəniyyət xadimləri", "Akademik Zərifə xanım Əliyeva" və "Nizami Gəncəvi və dünya mədəniyyəti" monumental silsiləsi. Bundan başqa, o, Füzuli, Natəvan, Sabir və N.Nərimanov kimi şəxsiyyətlərə həsr olunmuş portret-plakatlar da hazırlayıb.

Oqtay Sadıqzadə 20 dekabr 2014-cü ildə Bakıda vəfat edib.

- Əsərin kompozisiya həlli necədir?

- Oqtay Sadıqzadənin 1983-cü ildə yaratdığı "Xurşidbanu Natəvan" portreti Azərbaycan təsviri sənətində tarixi şəxsiyyət obrazının bədii və psixoloji baxımdan ifadəli şəkildə təqdim olunduğu əsərlərdən biridir. Kompozisiyanın əsasını XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, şairə Xurşidbanu Natəvanın obrazı təşkil edir. Rəssam obrazı tamaşaçının diqqətini dərhal cəlb edəcək şəkildə kompozisiyanın mərkəzində yerləşdirmiş və onun ətrafındakı məkan elementlərini əsas fiqurun təsir gücünü artıracaq formada qurmuşdur. Əsərin kompozisiya quruluşunda klassik portret ənənələri ilə milli dekorativ xüsusiyyətlər bir-birini tamamlayır.

Natəvan əsərin mərkəzi və dominant obrazıdır. Onun oturaq vəziyyətdə təsvir edilməsi fiqurun kompozisiyada sabit və monumental görünüş qazanmasına imkan yaradır. Şairənin bədəni demək olar ki, şaquli ox boyunca qurulsa da, başın yüngül əyilməsi və əllərin müxtəlif istiqamətlərdə yerləşdirilməsi kompozisiyaya statikliyi aradan qaldıran yumşaq ritm gətirir. Bu quruluş tamaşaçının baxışını əvvəlcə üz cizgilərinə, daha sonra əllərə, geyimə və kompozisiyanın digər detallarına yönəldir. Rəssam Natəvanın üzünü kompozisiyanın əsas psixoloji mərkəzinə çevirir. Sakit, düşüncəli və bir qədər dalğın baxış obrazın daxili aləminin açılmasına xidmət edir. Üzün ifadəsi həddindən artıq emosional təsvir olunmur; əksinə, təmkinli və poetik xarakter daşıyır. Bu xüsusiyyət portreti sadəcə zahiri oxşarlıqdan uzaqlaşdıraraq onun mənəvi-psixoloji məzmununu gücləndirir. Rəssamın Natəvanın xarakterik cizgilərini əsas götürərək poetik və romantik obraz yaratdığı sənətşünaslıq mənbələrində də qeyd edilir.

Natəvanın geyimi kompozisiyanın mühüm plastik elementlərindən biridir. Milli geyimin zəngin quruluşu, parçaların qatları, naxışları və dekorativ detalları qadın obrazının tarixi-mədəni mühitini hiss etdirməyə imkan verir. Geyimin geniş forması aşağı hissədə kompozisiyanı vizual baxımdan sabitləşdirir və fiqurun mərkəzi mövqeyini daha da möhkəmləndirir. Baş örtüyü və milli geyim elementləri isə obrazın milli xarakterini vurğulayaraq əsərin tarixi məzmununun açılmasına xidmət edir. Mənbələrdə də Natəvanın milli geyimdə və baş örtüyü ilə təsvir edildiyi göstərilir.

Kompozisiyanın məkan həllində masa, açıq kitab və digər əşyalar obrazın ədəbi şəxsiyyətini tamamlayan mühüm detallardır. Açıq kitab təsadüfi predmet təsiri yaratmır; o, Natəvanın şairə və ziyalı kimliyinə işarə edən məna daşıyıcısı kimi çıxış edir. Bu detal portretin yalnız xarici görünüşü əks etdirən təsvir olmadığını, obrazın yaradıcılıq və intellektual dünyasını da təqdim etdiyini göstərir. Əsərdə ön, orta və arxa plan arasında aydın vizual münasibət yaradılmışdır. Ön planda Natəvanın fiquru və onu xarakterizə edən əşyalar yerləşdirilir. Orta planda geyimin dekorativ quruluşu və məişət elementləri diqqəti cəlb edir. Arxa plan isə əsas obrazla rəqabət aparmayan, daha sakit və tünd həll olunmuş məkan təsiri yaradır. Bu üsul fiqurun fondan ayrılmasına və portretin monumental xarakter qazanmasına şərait yaradır. Kompozisiyanın ritmi geyimin qatları, milli ornamentlər, şalın forması, stolun üfüqi xətti və obrazın əllərinin yaratdığı istiqamətlər vasitəsilə formalaşır. Şaquli və üfüqi xətlərin qarşılıqlı əlaqəsi əsərin strukturunu tarazlaşdırır. Natəvanın fiqurunun şaquli istiqaməti obrazın əzəmətini və sabitliyini gücləndirdiyi halda, stol və digər üfüqi elementlər kompozisiyanın aşağı hissəsində vizual dayaq yaradır.

- Rəssam kompozisiyada simmetriyadan tam şəkildə istifadə etmir.

- Obrazın mərkəzi yerləşməsinə baxmayaraq, əllərin, başın və məişət əşyalarının müxtəlif istiqamətlərdə qurulması əsərə təbii və canlı xarakter verir. Bu, portretin formal baxımdan sərt və sxematik görünməsinin qarşısını alır. Asimmetrik detalların mərkəzi fiqur ətrafında balanslaşdırılması kompozisiyanın bütövlüyünü qoruyur. Əsərin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də dekorativliklə psixoloji ifadənin vəhdətidir. Milli geyimin zənginliyi, parçaların fakturası və müxtəlif dekorativ elementlər əsərin zahiri gözəlliyini artırsa da, bütün bu detallar əsas obrazın mənəvi xarakterini kölgədə qoymur. Rəssam diqqəti daim Natəvanın simasına və onun düşüncəli ifadəsinə qaytarır.

Oqtay Sadıqzadənin "Xurşidbanu Natəvan" əsərinin kompozisiya quruluşu mərkəzi fiqurun dominantlığı, düşüncəli üz ifadəsi, əllərin ifadəli yerləşdirilməsi, milli geyim və atributların məzmunla əlaqələndirilməsi, eləcə də ön və arxa planların qarşılıqlı münasibəti üzərində qurulub. Kompozisiyanın bütün elementləri bir-birini tamamlayaraq Natəvanın yalnız tarixi şəxsiyyət kimi deyil, həm də zərif, düşüncəli və poetik ruhlu Azərbaycan qadını kimi təqdim edilməsinə xidmət edir. Bu baxımdan əsər portret janrında xarici oxşarlıqla daxili aləmin ifadəsini birləşdirən uğurlu nümunə kimi qiymətləndirilə bilər.

- Rəng həlli necədir?

- Rəng həlli portretin psixoloji və emosional təsirini gücləndirən əsas bədii vasitələrdən biridir. Rəssam rəng palitrasını obrazın sakit, düşüncəli və poetik xarakterinə uyğun şəkildə qurmuşdur. Əsərdə ağ, qırmızı, oxra, yaşıl, mavi və qəhvəyi rəng çalarlarının qarşılıqlı əlaqəsi diqqəti cəlb edir.

Kompozisiyanın arxa planında istifadə olunan tünd rənglər Natəvanın fiqurunu ön plana çıxarır və onun simasının daha aydın görünməsinə şərait yaradır. Tünd fonla obrazın geyimindəki açıq rənglərin qarşılaşdırılması əsərdə güclü işıq-kölgə kontrastı yaradır. Bu üsul eyni zamanda portretin emosional təsirini artıraraq tamaşaçının diqqətini birbaşa Natəvanın üzünə yönəldir. Natəvanın geyimindəki mavi-gümüşü və ağ tonlar obrazın zərifliyini, sakitliyini və kübarlığını vurğulayır. Bu soyuq çalarlar şairənin sakit və düşüncəli üz ifadəsi ilə harmonik şəkildə birləşir. Geyim üzərindəki rəng keçidləri və büküşlərin müxtəlif tonlarda işlənməsi parçanın fakturasını və həcmini daha inandırıcı göstərir.

Əsərdə soyuq rənglərlə yanaşı, isti qırmızı, narıncı, oxra və qəhvəyi çalarlar da mühüm rol oynayır. Xüsusilə çiyinə salınmış tirmə şalda görünən isti rənglər ümumi koloritə canlılıq gətirir. Qırmızı tonlar həm dekorativ baxımdan əsərin rəng ahəngini zənginləşdirir, həm də sakit mavi-gümüşü çalarlarla kontrast yaradaraq kompozisiyanın ritmini gücləndirir. Yaşıl rənglər isə geyim və interyer detallarında istifadə olunaraq isti və soyuq rənglər arasında əlaqələndirici rol oynayır. Yaşılın tünd və açıq çalarlarının növbələşməsi əsərdə rəng müxtəlifliyi yaratsa da, ümumi koloritin bütövlüyü qorunur. Natəvanın üzündəki açıq, sakit və yumşaq rəng keçidləri obrazın psixoloji xarakterinin açılmasına xidmət edir. Üzün işıqlı işlənməsi onu tünd fondan ayırır və portretin əsas emosional mərkəzinə çevirir. Mavi gözlərin soyuq tonu geyimin mavi-gümüşü çalarları ilə səsləşərək obrazın rəng bütövlüyünü təmin edir.

Əsərdə qırmızı qızılgül xüsusi rəng aksenti kimi diqqəti cəlb edir. Gülün qırmızı rəngi kompozisiyanın digər isti çalarları ilə əlaqə yaradır və Natəvanın poetik obrazını simvolik baxımdan tamamlayır. Bu kiçik rəng ləkəsi həm də kompozisiyanın ümumi sakitliyinə müəyyən dinamika gətirir.

- Sizcə, bu rəsm bizə nə deyir?

- Oqtay Sadıqzadənin "Natəvan" əsəri Azərbaycan qadınının zərifliyini, mənəvi zənginliyini və intellektual dünyasını ifadə edən təsirli portret nümunəsidir. Rəssam Natəvanın obrazını yalnız tarixi şəxsiyyət kimi deyil, düşünən, yaradan və duyğuları ilə seçilən bir insan kimi təqdim etmişdir. Əsərə baxarkən ilk növbədə obrazın sakit və düşüncəli baxışı diqqətimi cəlb edir. Bu baxış Natəvanın daxili aləminin zənginliyini və həssas xarakterini hiss etməyə imkan verir.

Əsərdəki kitab onun ədəbiyyata və yaradıcılığa bağlılığını, gül isə zəriflik və poetik duyğularını simvolik şəkildə tamamlayır. Milli geyimin zənginliyi isə obrazın Azərbaycan mədəniyyətinə bağlılığını daha aydın göstərir. Məncə, rəssam bu detallardan istifadə etməklə Natəvanın şəxsiyyətini yalnız zahiri cəhətdən deyil, onun mənəvi dünyası ilə birlikdə təqdim etməyə nail olmuşdur. Əsər bizə mədəni irsimizi qorumağın, ədəbiyyat və sənətə dəyər verməyin vacibliyini xatırladır. Natəvanın obrazı göstərir ki, insanın yaratdığı əsərlər və mənəvi irs onun yaşadığı dövrdən daha uzunömürlü ola bilər. Bu portret gənc nəsli milli ədəbiyyatımızı, tariximizi və incəsənətimizi öyrənməyə, görkəmli şəxsiyyətlərimizin yaradıcılığını yaşatmağa çağırır.

Mənim üçün əsərin əsas mesajı gözəlliyin yalnız zahiri görünüşdə deyil, insanın düşüncəsində, yaradıcılığında və mənəvi dünyasında olmasıdır. Oqtay Sadıqzadə Natəvanın obrazı vasitəsilə Azərbaycan qadınının həm zərif, həm də güclü və yaradıcı xarakterini əks etdirmişdir. Buna görə də əsər məndə milli qürur və estetik zövqlə yanaşı, ədəbi və mədəni irsimizə daha böyük maraq hissi yaradır.

Aytac SAHƏD