Yas biznesində kim qazanır?

Kubra Məhərrəmova yazır...

Bu günlərdə Samux rayonu və kəndlərində yas mərasimlərində ehsan verilməsinin ləğvi ilə bağlı xəbərlər aldıq. Əlavə olaraq qeyd edilir ki, əgər ehsan verilməsi aşkarlanırsa, vətəndaşlar cərimələnirlər. Kaş, bu qanun bütün Azərbaycanda işləyə, ağına-bozuna, vəzifə və ad-sanına baxılmadan hamıya tətbiq edilə. Çünki baş verənlər artıq bütün mümkün olan xətləri keçib.

Azərbaycanda yas artıq böyük sənayeyə - biznesə çevrilib, toy kimi.

Toyun nişanı, elçiliyi, xınası və s. olduğu kimi, yas mərasimini də o günə qoymuşuq. Belə getsə bir gün görəcəyik ki, rəqqasə əlində aş-qara yas məclisinə daxil olur. VİP qonaqlar da rəqqasənin cibinə pul basır.

Dəfni, üçü, yeddisi, cümə axşamları, qırxı, ili, bananı, çayı, halvası, bahalı şokolad-konfeti, ərəb xurması, noxudlu dovğası, aşqarası və s. Hamımız gülürük, amma hamımız bir-birimizin bəhsinə küncütlü fıstıqla marmeladı süfrəyə lap bol düzürük. Bu məqamda bir anlıq əlinizi saxlayın və düşünün, küncütlü fıstığın ölüyə nə xeyri var?

Təsəvvür edin ki, bir ailənin bir ağbirçəyi və yaxud bir ağsaqqalı rəhmətə gedib. Təbii ki, cavanların həyatlarını itirməsi birmənalı olaraq bütün mədəniyyətlərdə və bütün xalqlarda faciədir. Elə ona görə də təsəvvür edəcəyimiz bu səhnəni yaşda böyük insanların ölümü ilə əlaqələndiririk.

Beləliklə, artıq bir insan həyatını itirib və ailə üzvləri o adam canını tapşıran andan təşvişə düşür. Çünki beynində bir anın içində bir neçə problemi həll etməlidir.

Bir, tezliklə dəfn etməlidir ölünü, onun üçün məzar yeri tapmalıdır, onun pulunu ödəməlidir. Baxmayaraq ki, Azərbaycanda hamı deyir ki, məzar yerləri pulsuzdur. Amma bu, ancaq sözdə belədir. Əslində isə pulun yoxdursa, ölün ortada qalacaq. Qısa və konkret!

Nə isə, ikinci vacib bir məqam isə odur ki, ailə üzvləri əzizini torpağa tapşırmamış, artıq düşünür ki, hansı yeməkləri bişirməlidir, hansı mollanı gətirməlidir, xurmanı, qoğalı, yağı, pendiri, çörəyi, lavaşı haradan almalıdır, halva bişirənləri haradan çağırmalı, çadır quranları haradan gətirməlidir?

Üçüncüsü bütün bunlar üçün pulu haradan tapmalıdır? Bankdan kredit götürməlidir, yoxsa qohum-qonşudan borc almalıdır?

Bu hadisə orta statistik hər bir azərbaycanlının yaşadığı və ya yaşayacağı ən böyük imtahandır. Doğma adamını itirməyi bir yana, gəl indi ölünü "hörmətli" yola sal. Bu məqamda icazə verin sizə bu ənənələrin haradan gəldiyi barədə məlumat verim.

Ölən adamı dəm-dəsgahla yola salmaq ənənəsi qədim animizm və şamanizmdən gəlir. Bəli, bəli, ölən adamın ruhunu şad etmək və ruhunun o biri dünyaya rahat keçidini təmin etmək üçün bu mədəniyyəti daşıyan xalqlar dəfn mərasimini toy-bayram səviyyəsində keçirdirlər. Mütləq şan-şöhrətli dəfn, gen-boluna açılmış süfrələr, dolu qablarda yeməklər, iribuynuzlu heyvan(lar)ın kəsilməsi və s.

İndi isə müqayisə aparaq.

Bizdə nə baş verir? Yağı axan ət qovurması, qazan-qazan plovlar, cürbəcür yeməklər, şirniyyatlar, bayram süfrəsi kimi bəzədilən masalar, "öpüşən" bananlar.

Yan-yana qoy bax şəkillərə. Fərq tapsanız deyin.

Amma reallıq ondan ibarətdir ki, bəlkə də, rəhmətə gedən adam sonuncu dəfə aş-qaranı elə kiminsə yas mərasimində yeyib.

Ölkənin sosial cəhətdən imkanı yüksək səviyyədə olmayan insanları var. Amma ətrafı, kəndi-obası, şəhəri-qəsəbəsi onu məcbur edir ki, borca girib, bu boyda həngaməni yaşasın. Ölüsünün ardınca ağlaya bilməyən adam, bankdan və ya qonşudan aldığı borca görə ağlamağa başlayır. Ölü yiyəsinin maddi imkanı heç kimə maraqlı deyil. Eləməlisən, vəssalam!

Cəmiyyət dediyimiz isə yas mərasimində yalnız rişxənd və qeybətlə məşğuldur. Mütləq məclisdə nəyəsə "mız" qoyub, "xəsis" və "xeyirsiz övlad" damğasını vurub gedir. Yas mərasimləri cəmiyyət üçün əyləncəyə çevrilib. Son 50-100 ildə formalaşan bu "adət-ənənə" adı altında isə çox böyük pullar qazanılır. Özü də ölü yiyəsinin seçimi olmadan ondan bu pullar qoparılır.

Bəs, islam dinində dəfn mərasimi necə buyurulub və hansı qaydalara əməl olunmalıdır?

İslam dininə görə yas mərasimləri çox sadə və təmkinli olmalı, dəfn tez bir zamanda həyata keçirilməlidir.

İkincisi yas müddəti cəmi üç gündür. Bununla bağlı dini ədəbiyyatda və qaynaqlarda xeyli məlumat mövcuddur.

Üçüncüsü isə bir hədisdə rəsulullah (s.ə.s.) buyurur: "Yas zamanı yemək bişirmək müsibət sahibinə deyil, onun qonşularına və yaxınlarına düşər".

Yəni islam dinində ölüm və yas mərasimi ilə bağlı hər şey sadə və şəffafdır.

Ölü dəfn olunur, üç gün matəm saxlanılır və yemək-içmək, qonaqlıq süfrələri açılmır. Dərd içində olan adama yeməyi onun qohum və qonşuları gətirir.

Bu qədər saf və gözəl dinin buyurduğunu bir kənara atıb, Allaha özümüzü daha yaxşı göstərmək üçün vermədiyimiz hoqqa, çıxartmadığımız oyun qalmayıb. Halbuki Allah bizdən sadəcə israfdan uzaq durmağı, sadə və təvazökar həyat sürməyi istəyir. Əlimizdə olanları şan-şöhrət üçün deyil, həqiqətən də ehtiyacı olanlarla bölməyimizi istəyir. İslam dini sosial bərabərliyin bərqərar olması üçün bütün qayda-qanunları müəyyən edib. Amma təkcə biz azərbaycanlılar şamanizm adətlərinə uyğun ölünü dəfn edir, islam dinində olmayan bir sıra ritualları yerinə yetirərək qonaqlıq veririk ki, "ölünün ruhu şad olsun".