Yaşlanma ilə yaddaş itkisi arasındakı mexanizm müəyyən olunub

Stanford Universitetinin Tibb Məktəbinin alimləri yaşlanma zamanı insan beynində məkan yaddaşının, yəni əşyaların və yerlərin harada olduğunu xatırlama qabiliyyətinin niyə zəiflədiyini araşdırıblar. Tədqiqatın nəticələri “Nature Communications” jurnalında dərc olunub.

Məkan yaddaşı gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir: açarları harada qoyduğumuzu, dünən harada səhər yeməyi yediyimizi və ya dostumuzla ilk dəfə harada tanış olduğumuzu xatırlamaq bu funksiyanın hesabınadır. Məhz bu qabiliyyət, yaş artdıqca ilk itən koqnitiv funksiyalardan biri sayılır və onun azalması çox vaxt demensiyanın erkən əlaməti kimi qiymətləndirilir.

Yeni araşdırma göstərib ki, yaşlı fərdlərdə beynin medial entorinal korteks (medial entorhinal cortex) adlanan hissəsində fəaliyyət sabitliyini itirir. Bu bölgə beynin “daxili GPS sistemi” kimi tanınır və məkanın tanınması, istiqamətin müəyyənləşdirilməsi kimi proseslərə cavabdehdir.

Eksperimentlər zamanı gənc (təxminən 3 aylıq), orta yaşlı (13 aylıq) və yaşlı (22 aylıq) siçanlar virtual mühitdə sınaqdan keçirilib. Alimlər onların beynindəki neyronların aktivliyini qeydə alaraq, siçanların “gizli mükafatı” tapmaq üçün virtual məkanlarda necə hərəkət etdiklərini müşahidə ediblər.

Gənc və orta yaşlı siçanlarda “şəbəkə hüceyrələri” adlanan neyronlar sabit və dəqiq “məkan xəritələri” yaradırdı. Lakin yaşlı siçanlarda bu hüceyrələrin fəaliyyəti qarışıqlıq göstərib — nəticədə onlar hansı istiqamətdə hərəkət etdiklərini müəyyən edə bilməyiblər. Bu, məkan yaddaşının pozulmasının əsas səbəblərindən biri kimi qiymətləndirilir.

Maraqlıdır ki, yaşlı siçanlardan biri digər həmyaşlarından fərqli olaraq, gənc heyvanlara bənzər yaddaş və oriyentasiya qabiliyyəti göstərib. Alimlər bunu “fərdi yaşlanma dəyişkənliyi” adlandırır və bu halın niyə bəzilərində koqnitiv funksiyaların daha uzun müddət qorunub saxlanmasını izah edə biləcəyini düşünürlər.

Tədqiqat zamanı siçanların gen ifadəsi də analiz edilib və 61 genin məkan yaddaşına təsir etdiyi müəyyən olunub. Onlardan biri - Haplin4 geni  neyronların ətraf strukturunun qorunmasında rol oynayır və məkan yaddaşının sabitliyini təmin edə bilər.

Alimlərin fikrincə, bu kəşf yaşla əlaqəli yaddaş zəifləməsinin səbəblərini daha dərindən anlamağa, həmçinin gələcəkdə demensiya və Altsheymer xəstəliyinə qarşı profilaktik üsulların hazırlanmasına mühüm töhfə verə bilər.

Hazırladı: 

S.ELAY

XQ