Milyonlarla il əvvəl bitkilər karbonu udmaq qabiliyyətini itirib: Bu yenidən təkrarlana bilər?

Təxminən 56 milyon il əvvəl Yer kürəsi qəfil və kəskin iqlim dəyişikliyi yaşayıb. Cəmi 5 min il ərzində qlobal temperatur təxminən 6 dərəcə Selsi yüksəlib. Bu dövrdə bitki aləmi uyğunlaşmağa çalışsa da, atmosferdən karbonu udmaq qabiliyyəti azalıb. Yeni tədqiqatlar göstərir ki, karbon udulmasının zəifləməsi həmin istiləşmə prosesinin uzunmüddətli olmasına töhfə verib. Alimlər bu gün də oxşar ssenarinin təkrarlana biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. 

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Indian Defence Review” yazır.

Alimlərin fikrincə, bu gün iqlim dəyişikliyinin sürəti paleosen–eosen istilik maksimumu (PETM) kimi tanınan qədim qlobal istiləşmə hadisəsi ilə müqayisədə təxminən 10 dəfə yüksəkdir. Bitkilər artıq dəyişən şəraitə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyindən, bu sürətli dəyişiklik onların karbonun saxlanması və iqlimin tənzimlənməsindəki həlledici rolunu zəiflədə bilər.

Bitkilərin iqlimdə rolu

Bitkilər Yer kürəsinin iqliminin tənzimlənməsində əsas rol oynayır. Bu, karbon sekvestrasiyası adlanan proses vasitəsilə baş verir. Bitkilər fotosintez zamanı atmosferdən karbon qazını udur və onu yarpaqlarında, oduncağında və köklərində saxlayır. Bununla onlar karbon dövranında tarazlığı qoruyur və iqlim dəyişikliyinin təsirlərini zəiflətməyə kömək edirlər.

Lakin PETM dövründə baş verənlər kimi qəfil və ya ekstremal iqlim dəyişiklikləri bu prosesi poza bilər. "Nature Communications” jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, 56 milyon il əvvəl baş verən kəskin qlobal istiləşmə bir çox bitki növləri üçün ciddi çətinliklər yaradıb və onların karbon udma qabiliyyəti azalıb. Nəticədə istiləşmə gözləniləndən daha uzun müddət davam edib.

Qədim qlobal istiləşmənin təsirləri

PETM dövründə atmosferdə karbonun miqdarı artıb və qlobal temperatur qısa müddətdə təxminən 6 dərəcə Selsi yüksəlib. Bu hadisənin tədqiqi bitki örtüyünün sürətli iqlim dəyişikliklərinə necə reaksiya verdiyini göstərir. Fosil tozcuqlarının və bitkilərin xüsusiyyətlərinin araşdırılması alimlərə müxtəlif regionlarda bitki örtüyünün necə dəyişdiyini bərpa etməyə imkan verib.

Orta enliklərdə, məsələn, Vayominq ştatındakı Bighorn hövzəsində paleontoloji məlumatlar daha kiçik və quraqlığa davamlı bitkilərə – xurma ağacları və qıjılara doğru keçidi göstərir. Bu növlər isti şəraitə daha dözümlü olsa da, karbonu saxlama qabiliyyətləri zəif olub. Yüksək enliklərdə, o cümlədən Arktikada isə bitki biomassa­sının artdığı müşahidə edilib, çünki bitkilər daha isti iqlimə uyğunlaşıb. Buna baxmayaraq, ekosistemlər iqlim şokundan sonra sürətlə bərpa ola bilmədiyi üçün ümumi karbon udulması təxminən 100 min il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə azalıb.

Yavaş uyğunlaşma problemi

Bitkilərin yeni iqlim şəraitinə uyğunlaşma qabiliyyəti onların karbon udmadakı rolunun qorunması üçün həlledici əhəmiyyət daşıyır. PETM göstərib ki, bitkilərin təkamülü və miqrasiyası istiləşmənin sürətinə çata bilmir. Tədqiqatçılara görə, bitki növləri iqlim dəyişikliklərinə kifayət qədər tez uyğunlaşa bilməyib və bu da karbonun saxlanması sistemlərinin uzun müddət pozulmasına səbəb olub.

Araşdırma həmçinin ekstremal şəraitdə inkişaf edən kiçik və davamlı bitkilərin – məsələn, xurma ağacları və qıjıların – sağ qala bildiyini göstərir. Lakin bu bitkilər daha iri və dayanıqlı növlərlə müqayisədə karbonu daha az effektiv saxlayır. Sürətli istiləşmə nəticəsində yaranan bu uyğunlaşma gecikməsi Yer kürəsinin karbon udma sistemlərini on minlərlə il ərzində ciddi şəkildə zəiflədib. Bu gecikmiş bərpa müasir iqlim modellərində də öz əksini tapır.

Alimlər vurğulayırlar ki, bu günkü iqlim böhranı PETM dövrü ilə müqayisədə qat-qat sürətlə inkişaf edir. Əgər mövcud istiləşmə tendensiyaları davam edərsə, müasir bitki örtüyünün karbonu saxlama qabiliyyəti risk altına düşə bilər. Bu isə iqlim dəyişikliyinin ləngidilməsi səylərini çətinləşdirə və qlobal karbon dövranında uzunmüddətli pozuntulara yol aça bilər.

Aydın