Yeniyetmələrin aqressiv davranışlarının səbəbləri

Son illərdə yeniyetmələr arasında aqressiv davranışların artması cəmiyyətin ciddi problemlərindən birinə çevrilib. Aqressiya həm fiziki, həm də psixoloji formada özünü göstərə bilər. Yeniyetmələrin əsəbi, kobud və sərt davranışları ailələri və müəllimləri narahat edir. Müasir dövrdə texnologiyanın sürətli inkişafı da gənclərin psixologiyasına təsir edir. Sosial şəbəkələr və internet mühiti yeniyetmələrin davranışlarını dəyişdirir. Bir çox gənc emosiyalarını düzgün idarə edə bilmir. Bunun nəticəsində aqressiv davranışlar meydana çıxır. Psixoloqlar hesab edirlər ki, yeniyetmə dövrü insan həyatının ən həssas mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə şəxsiyyət formalaşır və xarakter inkişaf edir. Əgər yeniyetmə düzgün mühitdə böyüməzsə, aqressiv davranışlar artmağa başlayır.
Aqressiyanın yaranmasının əsas səbəblərindən biri ailə problemləridir. Ailədə sevgi və diqqət görməyən uşaqlar daha əsəbi olurlar. Valideynlərin tez-tez mübahisə etməsi yeniyetmələrin psixologiyasına mənfi təsir göstərir. Maddi problemlər də gənclərin davranışında gərginlik yaradır. Məktəbdə bullinq və təhqirə məruz qalan yeniyetmələr aqressivləşə bilirlər. Bəzən gənclər özlərini güclü göstərmək üçün aqressiv davranırlar. Sosial şəbəkələrdə yayılan zorakılıq videoları da mənfi təsir yaradır. Kompüter oyunlarında olan şiddət səhnələri yeniyetmələrin düşüncə tərzinə təsir edir.
Məşhur psixoloq Albert Bandura “Social Learning Theory” nəzəriyyəsində insanların davranışları müşahidə yolu ilə öyrəndiyini qeyd etmişdir. Onun fikrincə, uşaqlar gördükləri davranışları təkrarlayırlar. Əgər uşaq zorakılıq görürsə, onu normal qəbul edə bilər. Daniel Goleman “Emotional Intelligence” kitabında emosional zəkanın vacibliyindən danışır. O bildirir ki, hisslərini idarə edə bilməyən insanlar daha aqressiv olurlar. Judith Herman travma yaşayan uşaqların gələcəkdə psixoloji problemlərlə qarşılaşdığını vurğulayır. Bessel van der Kolk isə “The Body Keeps the Score” kitabında uşaqlıq travmalarının insan davranışında dərin izlər buraxdığını yazır.
Azərbaycan gəncləri ilə xarici gənclərin psixologiyası arasında müəyyən fərqlər var. Xarici ölkələrdə yeniyetmələr hisslərini daha sərbəst ifadə edə bilirlər. Azərbaycanda isə bir çox gənc problemlərini gizlətməyə çalışır. Xarici ölkələrdə məktəb psixoloqları ilə işləmək daha geniş yayılıb. Azərbaycanda isə psixoloqa müraciət etmək bəzən mənfi qarşılanır. Xarici gənclər daha müstəqil böyüyürlər. Azərbaycan gəncləri isə ailəyə daha bağlı olurlar. Bu bağlılıq bəzi hallarda müsbət təsir göstərsə də, bəzən həddindən artıq nəzarət stress yaradır. Xarici ölkələrdə uşaqlara kiçik yaşdan seçim azadlığı verilir. Azərbaycanda isə valideyn təsiri daha güclü olur. Bu fərqlər yeniyetmələrin davranışlarında da özünü göstərir.
Müasir dövrdə iqtisadi və sosial problemlər də aqressiyanı artırır. Gənclər gələcək haqqında narahatlıq keçirirlər. İşsizlik və təhsil problemləri psixoloji gərginlik yaradır. Bəzi yeniyetmələr özlərini cəmiyyət tərəfindən başa düşülməmiş hiss edirlər. Bu isə onların davranışlarına təsir edir. Psixoloqlar hesab edir ki, idman və yaradıcılıq fəaliyyətləri aqressiyanın azalmasına kömək edir. Musiqi, rəsm və kitab oxumaq insanın emosiyalarını sakitləşdirir. Ailə dəstəyi və düzgün tərbiyə isə ən vacib amillərdən biridir.
Son olaraq demək olar ki, yeniyetmələrdə aqressiv davranışların yaranmasına müxtəlif sosial və psixoloji amillər təsir edir. Ailə problemləri, sosial şəbəkələr və stress əsas səbəblər sırasındadır. Xarici psixoloqların araşdırmaları göstərir ki, sevgi və anlayış uşaqların psixologiyasında mühüm rol oynayır. Azərbaycan və xarici gənclər arasında psixoloji fərqlər olsa da, bütün yeniyetmələrin əsas ehtiyacı diqqət və dəstəkdir. Aqressiyanın qarşısını almaq üçün məktəb, ailə və cəmiyyət birlikdə çalışmalıdır. Yeniyetmələrə düzgün istiqamət vermək gələcək sağlam cəmiyyətin formalaşmasına kömək edəcəkdir.
Rəfiqə Cəfərli
Demokrat.az