Yer təhlükənin astanasındadır

Neft və qaz kimi yanacaq tullantıları ilə idarə olunan iqlim dəyişikliyi sürətləndikcə dəniz istiliyi dalğaları, rekord meşə yanğınları və sahil inkişafı bu sistemləri öz hüdudlarından kənara çıxarır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatına bağlı hökumətlərarası elmi qurumun 2019-cu il hesabatına görə, təxminən 1 milyon növ canlı məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşir və bunların bir çoxu onilliklər ərzində əsasən yaşayış yerlərinin məhv edilməsi, çirklənmə və təbii sərvətlərin həddindən artıq istifadəsi kimi insan fəaliyyətləri səbəbindən baş verir.

Bütün dünya ekoloqları və alimlər deyir ki, iqlim dəyişməsi təbiətin adaptasiya sürətini “ötüb keçib”. İndi dünyanı qorumaq üçün DNT analizləri ilə daha davamlı növlər seçilir. Amma bu, problemi tam həll etmir – əsas çıxış yolu emissiyaların azaldılmasıdır. Alimlər konservasiya genomikası adlanan yeni bir sahə ilə bu boşluğu doldurmaq üçün çalışırlar: quraqlıq, xəstəlik və digər iqlim ekstremal şəraitində yaşamaq üçün uyğun xüsusiyyətlərə malik fərdləri müəyyən etmək üçün orqanizmin tam genetik planını ardıcıllıqla müəyyənləşdirmək və sonra bu məlumatdan bərpa işlərinə rəhbərlik etmək üçün istifadə etmək.

Mərcan rifləri bu genomik vasitələrin istifadə edildiyi ilk ekosistemlər arasındadır. Kütləvi ağarmaya səbəb olan təkrarlanan dəniz istilik dalğaları dünya miqyasında rifləri viran qoyub. Tədqiqatçılar mərcanları və onların içərisində yaşayan yosunları ardıcıllıqla müəyyən edərək, təbii olaraq daha yüksək temperaturlara davam gətirən koloniyaları müəyyən ediblər və bu daha davamlı mərcanların selektiv şəkildə yetişdirilməsinin və yetişdirilməsinin riflərin bərpasına dəstək olub-olmadığını yoxlamağa başlayıblar.

Cənubi Kaliforniyada tədqiqatçılar ənənəvi bərpa metodları zəiflədikcə dəniz otu növü olan ilanbalığına bu yanaşmanı tətbiq edirlər. Bitki balıqlar, xərçəngkimilər və planktonlar üçün yaşayış yeri təmin edir, köçəri quşları bəsləyir və sahil çöküntülərində karbon və metanı - hər ikisi də istilik tutan istixana qazlarını saxlayır. San Dieqonun körfəzlərindəki şərait dəyişir. Sular istiləşir.

Bu arada, cənub qütbünün iki ikonik növü, imperator pinqvin və Antarktika xəz suitisi, qlobal istiləşmənin onların yaşayış yerlərində yaratdığı kəskin dəyişikliklərin nəticəsi olaraq dünyanın aparıcı təbiəti mühafizə orqanı tərəfindən rəsmi olaraq nəsli kəsilməkdə olan heyvanlar siyahısına daxil edilib. Beləliklə, "İmperator pinqvin"lər rəsmi olaraq “endangered” (nəsli kəsilməkdə olan) statusu alıb.

"The Washington Post " yazır ki, bu qərarı IUCN (International Union for Conservation of Nature - “Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqı) verib. IUCN 1948-ci ildə yaradılıb və dünyanın ən böyük ekoloji təşkilatlarından biridir. Bu ittifaq dünya ölkələrinin hökumətləri və alimlərlə birlikdə işləyərək qlobal təbiətin qorunması, heyvan və bitki növlərinin izlənməsi, ekoloji problemlərin araşdırılması ilə məşğul olur. Pinqvinlərin sayının sürətlə azalmasının əsas səbəbi buzların əriməsi ilə əlaqələndirən təşkilat araşdırmalarının nəticələrində bildirir ki, bu pinqvinlər çoxalma üçün dəniz buzuna ehtiyac duyur. İqlim istiləşdiyi üçün buzlaqlar tez qırılır, tez əriyir, nəticədə balalar hələ üzməyi bacarmadan suya düşür və ölür.

Cənub qütbündə hal-hazırda təxminən 600 minə yaxın pinqvin qalıb, proqnozlara görə

2080-ə qədər bu say yarıbayarı azala bilər. Qlobal iqlim dəyişiklərinin yaratdığı fəsadlara görə təkcə pinqvinlər deyil, Antarktikada başqa heyvanlar da təhlükədədir. Məsələn, dəniz suitiləri də “endangered” oldu, əsas səbəb okeanın isinməsi, qidanın azalmasıdır.

Bu təhlükə bütün dünya üçün həyacan siqnalıdır. Ekoloq alimlər deyir ki, Antarktidada bu vəziyyətin qeydə alınması bütün bəşəriyyəti hədələyir, çünki bu qitə Yer kürəsinin iqlimini tənzimləyir. Problem tək pinqvinlər deyil, onlar bizi gözləyən qlobal ekoloji problemin ilk siqnalıdır. Yəni pinqvinlərin vəziyyəti daha böyük ekoloji problemin xəbərdarlığıdır. Əgər qlobal səviyyədə tədbir görülməsə, vəziyyət daha da pisləşəcək.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb