Yolun dili, gecənin rəngi, ilahinin səsi

Samir Əsədli

Məni Allah vurubdu,

Göydən yerə düşmüşəm !

Yəqin, bəxtim gətirib

Yerə diri düşmüşəm !

Bəzi adamlar dünyaya səs salmaq üçün yox, səsi dinləmək üçün gəlir. Onlar sözə hökm etmirlər, söz onları aparır. Əli Hacı Ağaevli məhz bu qəbildən olan şairlərdəndir. Onun poeziyasında səs var, amma qışqırıq yoxdur. Üsyan var, amma nifrət yoxdur. Ölüm var, amma qorxu yoxdur. Çünki bu şeirlər sufi təfəkkürünün süzgəcindən keçmiş bir ruhun danışığıdır.

O, sufi şairdir; şeirlərində böyük məna və dərinlik var. Bəzən oxucuya elə gəlir ki, o, şeir yazarkən bu dünyadan bir addım kənara çəkilir, sözlə möcüzə yaradır. Onun misralarının içində dünya da var, sufilik də, məqam da. Oxuyub düşüncə aləminə dalırsan.

Onun rəsmi tərcümeyi halı yalnız zahiri taleyidir. Daxili taleyi isə sözün və ruhun yolçuluğudur. Şair Əli Hacı bu faktlardan kənarda, başqa bir məkanda yetişib. Yolun içində, gecənin dilində, Tanrının sükutunda.

Onun yaradıcılığı oxucunu heyrətləndirmək üçün yox, düşündürmək üçündür. İlk baxışda sadə görünən misraların arxasında uzun bir ömür, ağır bir təcrübə dayanır. O, pafosdan qaçır, süni bəzəklərdən uzaq durur. Sözü artıq yükdən təmizləyir, yalnız mahiyyətini saxlayır. Elə buna görə də yazdıqları yaddaşdan tez silinmir. Çünki bu şeirlər oxunmur, yaşanır.

Onun bir şeirində dediyi kimi:

“Bu ev, adam saxlamır,

Burda hamı köçəri…”

Bu misra təkcə bir evdən danışmır. Bu, dünyanın özüdür. Sufi üçün dünya dayanacaq deyil, keçiddir. Əli Hacının poeziyasında ev müvəqqətidir, insan isə yolçudur. Gecə səhərə qarışır, zaman ölçüsünü itirir, fəsillər bir-birinə qarışır. Həyat bir köç karvanına bənzəyir. Bu karvanda heç kəs daimi deyil, hər kəs yol üstədir.

Şair dünyanın quruluşunu ipdən asılan bir varlıq kimi təsvir edir:

“Bu dünya, göydən asılıb,

Yol gedir, yorula bilər!

Bir gün çıxar öz yolundan,

İpindən qırıla bilər!”

Bu misralar sadəcə poetik obraz deyil, xəbərdarlıqdır. Dünya əbədi deyil. Yol da yorulur, nizam da pozulur. Bu pozulmanın səbəbi də insandır, onu düzəldəcək olan da yenə insandır. Şair oxucunu silkələyir, amma qışqırmadan. Sakit bir səslə, vicdana toxunaraq.

Onun misralarında haqq və nahaq ilahi tərəzidə çəkilir:

“Su şor çıxırsa quyudan,

Demək duz yeyib qurudan.

Axar suyu bulandıran

Bilmir ki, durula bilər?!”

Burada günah suda deyil, onu bulandırandadır. Amma yenə də ümid saxlanılır. Durulmaq mümkündür. Bu, sufi mərhəmətinin poeziyadakı təcəssümüdür. Bağışlama və saflaşma düşüncəsi onun şeirlərinin gizli nəfəsidir.

Əli Hacı cəmiyyətin mənəvi aşınmasını da açıq deyir:

“Nə haqq qalıb, nə ar qalıb,

Dam sökülüb, divar qalıb…”

Bu misralar ittiham deyil, ağıdır. Dəyərlər uçub, forma qalıb. İnsanlıq qabıq kimi qalıb, məzmun isə itmək üzrədir. Şair bunu qəzəblə yox, ağrı ilə deyir. Çünki onun üçün yazmaq mübarizənin ən sakit, amma ən təsirli yoludur. O, qışqırmır, amma səsi uzun müddət qulaqda qalır.

Onun düşüncə tərzində qəribə bir sakitlik var. Həyata tələsmədən baxır. Başqalarının ötüb keçdiyi anlarda dayanır. Bir gün batımı, boş küçə, pəncərəyə dəyən yağış səsi onun üçün danışan varlıqlardır. O, sadəcə eşitməyi bacarır. Elə buna görə də oxucu mətni oxumur, sanki dinləyir.

Bu yazılarda insanın öz-özü ilə qarşılaşması var. Oxucu sətirləri keçdikcə anlayır ki, söhbət təkcə müəllifdən getmir. Sanki hər kəs öz iç dünyasına boylanır. Unudulan xatirələr, gizlədilən qorxular, deyilməyən sözlər üzə çıxır. Onun mətnləri güzgü kimidir. Hər kəs orada öz simasını görür.

Əli Hacı poeziyasında ölüm də qorxulu obraz deyil. Ölüm daş üstə oturub gözləyən sakit bir həqiqətdir:

“Bağlı qapı sonu açır,

Yəni, adam ölə bilə!”

Bu, ümidsizlik deyil. Qayıdışdır. İlahi başlanğıca dönüşdür. Sufi baxışı ölümü son yox, keçid kimi görür. Ölüm onun misralarında bitiş yox, başlanğıcdır.

Onun üsyanı da fərqlidir:

“Ey, haqqın üzünə rəngi vuranlar,

Üsyanıyla qəhərim, rəng olacaq!”

Bu üsyan qılınc qaldırmır. Söz qaldırır. Qəzəb belə estetikaya çevrilir. Çünki o, sözü əmanət bilir. Söz onun üçün həm silahdır, həm dua.

Yol anlayışı onun yaradıcılığının mərkəzində dayanır. Yol taledir, məktəbdir, imtahandır:

“Yol getməyin öz dili var,

Yol getməyin göz dili var,

Yol bilməyin söz dili var…”

Bu dili hər kəs bilmir. Bu dili yalnız yolun tozunu udanlar anlayır. Əli Hacı həmin adamlardandır. Qazancı yad aparsa da, qalanı qorumağı bacaran, ömrün sərtliyindən keçib ruhunu itirməyən adamlardan.

“Qazancımı yad apardı,

Tək-tük qalan kalın tutdum!”

Onun üçün inam, vicdan, mərhəmət sadəcə söz deyil, həyat dayaqlarıdır. Kimisə qınamır, hökm vermir. Sadəcə xatırladır ki, insan olmaq üçün ürəyin korlaşmaması kifayətdir. Onun poeziyası əxlaq dərsi keçmir, sadəcə insanı özünə qaytarır.

Bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında Əli Hacı Ağaevli ilahi danışan, sakit üsyan edən, sözün içində Tanrını axtaran şair kimi seçilir. O, Tanrını uzaqlarda yox, insanın içində tapır:

“Dünya nəyimdir ki, beş əl yapışam,

Dünyalarçün şeirim, rəng olacaq!”

Bu, onun yaradıcılıq manifestidir. Dünya ötəridir. Söz qalıcıdır. İnsan gedir, səs qalır; ömür bitir, misra yaşayır.

Bu yazı təkcə bir şair haqqında deyil.

Bu yazı bir yol haqqındadır.

Bir hal haqqındadır.

Bir ilahi səs haqqındadır.

Və o səs hələ də yol gedir.