Yuxu laboratoriyaları NƏDİR? ARAŞDIRMA

Yuxu insanların fiziki və psixoloji sağlamlığında böyük rol oynayan həyati bir prosesdir. Sağlam yuxu bədənin bərpasını təmin edir, zehni funksiyaları gücləndirir və immun sistemini möhkəmləndirir. Lakin bəzi insanlar üçün yuxu problemləri gündəlik həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu problemləri dəqiq şəkildə araşdırmaq və diaqnoz qoymaq üçün müasir tibbin əhəmiyyətli vasitələrindən biri yuxu laboratoriyalarıdır.

Yuxu laboratoriyası nədir?

Yuxu ilə bağlı problemləri müşahidə etmək, diaqnostika aparmaq və müalicə planı hazırlamaq məqsədi ilə xüsusi texnoloji avadanlıqlarla təchiz olunmuş tibbi mərkəzdir. Bu laboratoriyalar əsasən neyroloji və ya pulmonoloji klinikaların tərkibində fəaliyyət göstərir və yuxu pozuntularının səbəblərini araşdırmaq üçün kompleks tədqiqat metodlarından istifadə olunur.

Yuxu laboratoriyalarında aparılan əsas və ən əhatəli diaqnostik üsul polisomnoqrafiya adlanır. Polisomnoqrafiya zamanı pasiyent gecə boyu laboratoriyada qalaraq xüsusi avadanlıqlara qoşulur və onun yuxu müddətində müxtəlif fizioloji göstəriciləri qeydə alınır.

Yuxu laboratoriyasının məqsədləri

Yuxu laboratoriyalarında əsas məqsədlər bunlardır:

1. Yuxu pozuntularının diaqnozu:

Yuxusuzluq (insomniya)

Yuxuda nəfəs dayanması (obstruktiv yuxu apne sindromu)

Narahat ayaq sindromu

Narkolepsiya (gündəlik həddindən artıq yuxululuq)

Parasomniyalar (yuxuda gəzmə, qorxulu yuxular və s.)

2. Müalicə planının hazırlanması:

Diaqnostik nəticələrə əsaslanaraq fərdi müalicə planı hazırlanır. Bu plan dərman müalicəsi, CPAP cihazlarının istifadəsi, həyat tərzi dəyişiklikləri və ya psixoloji terapiyanı əhatə edə bilər.

3. Müalicənin effektivliyinin qiymətləndirilməsi:
Xüsusilə CPAP cihazı istifadə edən xəstələrdə bu cihazın effektivliyini yoxlamaq üçün təkrar polisomnoqrafik tədqiqatlar aparılır.

Polisomnoqrafiya necə aparılır?

Polisomnoqrafiya adətən bir gecəlik olur və aşağıdakı göstəricilər qeydə alınır. Yəni polisomnoqrafiya zamanı pasiyent gecə boyu laboratoriyada qalaraq xüsusi avadanlıqlara qoşulur və onun yuxu müddətində müxtəlif fizioloji göstəriciləri qeydə alınır. Bu göstəricilərə aşağıdakılar daxildir:

Beyin fəaliyyəti (EEQ - elektroensefaloqrafiya): Yuxunun mərhələlərini (REM və qeyri-REM) təyin etmək üçün beyin dalğalarının qeydi.

Göz hərəkətləri (EOG): REM yuxusunu müəyyənləşdirməkdə mühüm rol oynayır.

Əzələ tonusu və hərəkətləri (EMQ - elektromioqrafiya): Əzələ aktivliyini ölçməklə yuxu zamanı hərəkət pozuntularının aşkarlanması.

Nəfəs alıb-vermə: Burun və ağızdan keçən hava axını, döş qəfəsi və qarın hərəkətləri ilə birlikdə izlənilir.

Ürək ritmi (EKQ - elektrokardioqrafiya): Yuxu zamanı baş verən ürək döyüntüsü dəyişikliklərini müşahidə etmək üçün.

Oksigen səviyyəsi (pulsoksimetriya): Qandakı oksigen doyma səviyyəsinin ölçülməsi ilə apnoe və hipopnoe epizodlarının izlənməsi.

Bu qeydlərin təhlili nəticəsində pasiyentdə aşağıdakı kimi yuxu pozuntuları aşkarlana bilər:

Obstruktiv yuxu apnoesi – yuxu zamanı tənəffüs yollarının qapanması ilə xarakterizə olunan, tez-tez nəfəsin dayanması ilə müşahidə edilən vəziyyət.

İnsomniya (yuxusuzluq) – yuxuya getmədə və ya yuxunu davam etdirməkdə çətinlik.

Narahat ayaq sindromu – yuxu zamanı ayaqlarda narahatlıq və hərəkət ehtiyacı hissi.

Yuxuda davranış pozuntuları – REM yuxusu zamanı baş verən qeyri-adekvat hərəkətlər və danışmalar.

Sirkadiyan ritm pozuntuları – bioloji saatın normal yuxu-oyanıqlıq dövrü ilə uyğunsuzluğu.

Bütün bu məlumatlar yuxu mərhələlərinin müəyyənləşdirilməsinə və yuxu pozuntularının səbəbinin aşkarlanmasına kömək edir.

Bəs, yuxu laboratoriyasının əhəmiyyəti nədən ibarətdir?

Yuxu pozuntuları, xüsusilə yuxuda nəfəsin dayanması kimi hallar müalicə olunmadıqda hipertoniya, infarkt, insult, diabet və digər ciddi xəstəliklərə səbəb ola bilər. Bu baxımdan yuxu laboratoriyaları insan sağlamlığı üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Onlar sayəsində yuxu ilə bağlı problemlər erkən mərhələdə aşkarlanır və uyğun müalicə tədbirləri görülür.

Azərbaycanda ilk Yuxu laboratoriyası Mərkəzi Klinikada 2010-cu ildə yaradılıb.

Növbəti Yuxu laboratoriyası və İnsult mərkəzi isə Respublika Klinik Xəstəxananın nəzdində yaradılacaq. Adətən belə labaratoriyalarda yaradılmış xüsusi otaqda bir gecə videomüşahidə altında yatan pasiyentin 8 saat ərzində demək olar ki, bütün fizioloji funksiyaları monitorinq edilir. Monitorinqə beyin potensialları, qanda oksigen təminatı, tənəffüs sanksiyası, xoruldama, əzələ tonusu, gözün hərəkəti, ürəyin fəaliyyəti, nəbzin diaqnostikası və s. kimi təhlillər daxildir.

Bəs, xarici ölkələrdə yuxu laboratoriyaları necə tənzimlənir?

Dünyada bir çox inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yuxu laboratoriyaları fəaliyyət göstərir. Bu laboratoriyalar əsasən xəstəxanaların, tədqiqat mərkəzlərinin və özəl klinikaların nəzdində yaradılır. Onlar beynəlxalq standartlara uyğun işləyir və müxtəlif yuxu pozuntularını diaqnoz və müalicə etmək üçün xüsusi protokollara əsaslanır.

The Sleep Research Society (ABŞ)
Yuxu Araşdırmaları Cəmiyyəti (SRS), yuxu elminin müxtəlif sahələrində araşdırmalar aparan və yuxu haqqında elmi məlumatları yaymağa çalışan bir təşkilatdır. Bu təşkilat, yuxu tədqiqatları üçün nəzərdə tutulmuş müxtəlif laboratoriyaları dəstəkləyir.
Harvard Medical School, Sleep Lab (ABŞ)
Harvard Universitetinin Yuxu Laboratoriyası, yuxunun bioloji, psixoloji və nevroloji aspektləri ilə bağlı tədqiqatlar aparır. Laboratoriya, yuxu pozuntuları və yuxu problemlərinin müalicəsi üzərindəki tədqiqatlarla məşhurdur.
University of California, Berkeley Sleep and Psychological Sciences Lab (ABŞ)
Kaliforniya Universitetinin Berkeley kampusunda yerləşən bu laboratoriya, yuxu və onun beynin və əhval-ruhiyyə üzərindəki təsiri ilə bağlı tədqiqatlar aparır. Laboratoriya, yuxunun öyrənilməsi və həmçinin yuxu çatışmazlığının psixoloji təsirləri ilə əlaqədar layihələr həyata keçirir.
The Sleep Disorders Center at the Mayo Clinic (ABŞ)

Mayo Klinikası, yuxu pozuntuları və onların müalicəsi üzrə dünyaca məşhur bir mərkəzdir. Burada, apneya, insomniya, narkolepsiya kimi pozuntulara dair klinik təhlillər və laborator araşdırmalar aparılır.
European Sleep Research Society (ESRS) and its sleep labs (Avropa)

Avropa Yuxu Araşdırmaları Cəmiyyəti, Avropada yuxu tədqiqatlarına dair bir çox laboratoriyaları birləşdirir. Bu laboratoriyalar, yuxu fiziologiyası, yuxu pozuntuları və müalicələri üzərində geniş tədqiqatlar aparır. ESRS, həmçinin yuxu üzrə beynəlxalq konfranslar və seminarlar təşkil edir.
The Sleep and Chronobiology Laboratory (ABŞ)
Pensilvaniya Universitetinin Yuxu və Kronobiologiya Laboratoriyası, yuxu və bioritmlər arasında əlaqəni öyrənən bir laboratoriyadır. Bu laboratoriya yuxu pozuntularının, xüsusilə də gecə iş rejiminin və təyyarə ilə uçuş zamanı yuxu pozuntularının araşdırılması ilə məşhurdur.
The Center for Sleep and Circadian Biology (ABŞ)

Şimali-Vest Universitetində yerləşən bu mərkəz, yuxu və circadian ritmlərin öyrənilməsi ilə bağlı qabaqcıl tədqiqatlar aparır. Laboratoriya, yuxu pozuntuları və onların müalicələri ilə əlaqədar çox sayda layihəyə ev sahibliyi edir.
Japan Sleep Research Society (Yaponiya)
Yaponiya Yuxu Araşdırmaları Cəmiyyəti, yuxu tədqiqatları ilə məşğul olan bir çox laboratoriyanı birləşdirir. Yaponiyada yuxu pozuntuları, xüsusən də narahat yuxu və yuxu apneyasına dair araşdırmalar geniş yayılıb.
Bu laboratoriyalar, yuxu pozuntularının diaqnostikası və müalicəsi ilə bağlı geniş imkanlar təqdim edir və həmçinin yuxu elminin inkişafına böyük töhfələr verir. Yuxu tədqiqatları yalnız klinik müalicələr üçün deyil, həm də ümumi insan sağlamlığının anlaşılması üçün əhəmiyyətlidir.

Bütün dünyada yuxu laboratoriyaları əsasən aşağıdakı addımlarla fəaliyyət göstərir:

1. Əvvəlcədən müayinə və anamnez

Pasiyentin şikayətləri toplanır (yuxusuzluq, gündüz yuxululuq, xorultu və s.)

Epworth Sleepiness Scale və digər testlər tətbiq olunur.

2. Yuxu testinin planlanması

Polisomnoqrafiya (ən geniş yayılmış üsul): 6-8 saatlıq yuxu müddətində bədən göstəriciləri qeydə alınır.

Ev şəraitində test: daha yüngül pozuntular üçün tətbiq olunur.

3. Monitorinq və qeydiyyat

Beyin dalğaları (EEG), ürək döyüntüsü (EKG), göz hərəkətləri, nəfəs yolları, oksigen səviyyəsi, ayaq hərəkətləri və s. ölçülür.

Video qeydiyyatla yuxu davranışı müşahidə olunur.

4. Nəticələrin təhlili

Somnoloq və ya yuxu texnikləri məlumatları analiz edir.

Yuxu mərhələləri, apne epizodları, oyanma tezliyi və digər göstəricilər qiymətləndirilir.

5. Diaqnoz və müalicə planı

Apne üçün CPAP cihazı təyin olunur.

İnsomniya üçün psixoterapiya və ya dərman müalicəsi tətbiq edilir.

Narahat ayaq sindromu və ya narkolepsiya üçün xüsusi preparatlar yazılır.

Yuxu laboratoriyaları bu gün təkcə tibb sahəsində deyil, həm də elmi tədqiqat, psixologiya, nevrologiya, idman təbabəti və ictimai sağlamlıq sahələrində geniş istifadə olunur. Ən müasir texnologiyalardan istifadə edən ölkələrdə bu laboratoriyalar vasitəsilə yuxu mədəniyyəti, gigiyenası və müalicəsi sahəsində ciddi nailiyyətlər əldə olunub. Yuxu laboratoriyaları müasir tibbin mühüm bir sahəsini təşkil edir. Burada aparılan diaqnostik tədqiqatlar bir çox insanın həyat keyfiyyətini artırmağa və ciddi sağlamlıq risklərinin qarşısını almağa kömək edir. Bu səbəbdən yuxu problemi yaşayan hər kəsin vaxtında mütəxəssisə müraciət etməsi və lazım gəldikdə yuxu laboratoriyasında müayinə olunması vacibdir.