Zəngəzurun görünən üfüqləri

Məsələnin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri ilə məhdudlaşmır

Prezident İlham Əliyevin və birinci xanım Mehriban Əliyevanın avqustun 11-də Naxçıvana səfəri muxtar respublikanın gələcək inkişaf prioritetləri baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan hadisə kimi diqqət çəkdi. Xüsusilə nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarının genişləndirilməsi, enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi və yeni iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi muxtar respublikanın strateji əhəmiyyətini daha da artırır.

Türkiyə mətbuatında da geniş əks-səda doğuran səfər və onun nəticələri Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri, Naxçıvanın regional mövqeyi və gələcək inkişaf perspektivləri baxımından maraq doğurur.Bu mövzuda Əməkdar jurnalist, Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi Namiq Əhmədovun Türkiyənin “Yeni Gün” qəzetində dərc olunan məqaləsi də diqqət çəkir. Müəllif yazısında Naxçıvanın qarşıdakı inkişaf mərhələsini yalnız iqtisadi və sosial dəyişikliklər kontekstində deyil, həm də Azərbaycanın regional siyasəti və Türkiyə ilə strateji əlaqələri baxımından təhlil edir. Məqalənin aktuallığını nəzərə alaraq, onu oxucularımıza təqdim edirik: https://www.gazeteyenigun.com.tr/makale/28512295/namiq-ahmadov-kadimoglu/zengezurun-gorunen-ufuklari

Cənubi Qafqazda baş verən proseslərə yalnız siyasi və diplomatik münasibətlər prizmasından baxmaq artıq kifayət etmir. Regionda gedən dəyişikliklərin daha dərin qatında yeni nəqliyyat marşrutları, enerji xətləri, istehsal imkanları, şəhərlərin inkişafı və iqtisadi əlaqələrin yenidən qurulması dayanır. Bu mənada Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri və Azərbaycan Televiziyasına verdiyi geniş müsahibə ölkənin qarşıdakı mərhələdə qarşıya qoyduğu strateji hədəfləri anlamaq baxımından diqqətçəkən hadisədir.

Səfərin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif istiqamətlərin vahid inkişaf məntiqi daxilində təqdim olunması idi. Müdafiə və təhlükəsizlik məsələlərindən sənayeyə, energetikadan dəmir yolu infrastrukturuna, sosial xidmətlərdən şəhərsalma və mədəni irsə qədər uzanan geniş gündəlik əslində bir-birindən ayrı layihələrin siyahısı deyil. Bu istiqamətlərin hər biri Azərbaycanın dəyişən regional reallıqlara uyğun olaraq yeni iqtisadi və strateji məkan formalaşdırmaq niyyətinin ayrı-ayrı elementləridir.

Bu yeni mənzərədə Naxçıvanın coğrafi mövqeyi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Uzun illər ərzində Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüş bu diyar indi təcrid olunmuş coğrafi məkan kimi deyil, regional əlaqələrin mühüm həlqələrindən biri kimi nəzərdən keçirilir. Naxçıvanın Azərbaycan, Türkiyə və daha geniş türk dünyası arasında əlaqələndirici rolunun güclənməsi onun iqtisadi potensialına da yeni məzmun verir.

Coğrafiyanın iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi

Müasir dünyada coğrafi mövqe yalnız xəritədəki yer deyil. Müasir nəqliyyat infrastrukturu ilə təmin edilmiş coğrafiya iqtisadi üstünlüyə çevrilə bilər. Dəmir yolları, avtomobil magistralları, enerji xətləri, logistika mərkəzləri və rəqəmsal bağlantılar bir ərazinin regional iqtisadi sistemdəki rolunu kökündən dəyişə bilir.

Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi infrastruktur siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri də məhz bu reallıqla bağlıdır. Ölkə öz ərazisindən keçən nəqliyyat və enerji imkanlarını yalnız tranzit gəlirlərinin mənbəyi kimi deyil, istehsal, xidmət, logistika və investisiya üçün yeni imkanların formalaşdığı iqtisadi ekosistem kimi nəzərdən keçirir.

Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizi yalnız nəqliyyat bağlantısı məsələsi kimi qiymətləndirilməməlidir. Burada söhbət daha geniş bir iqtisadi məkanın formalaşmasından gedir. Nəqliyyat əlaqələrinin bərpası ilə paralel olaraq sənaye, logistika, ticarət, turizm, kənd təsərrüfatı və xidmət sektorlarının inkişafı üçün yeni imkanlar yarana bilər. Başqa sözlə, yol yalnız bir məntəqəni digərinə bağlamır; yol iqtisadi münasibətləri də hərəkətə gətirir.

Naxçıvanın yeni rolu

Naxçıvanın gələcək inkişaf perspektivlərinə bu kontekstdən yanaşdıqda, qarşıda tamamilə yeni bir mənzərə görünür. Muxtar Respublikanın iqtisadi həyatında nəqliyyat və logistika imkanlarının genişlənməsi onun ənənəvi iqtisadi fəaliyyət istiqamətlərinə əlavə üstünlüklər qazandırır.

Sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti üçün bazarlara çıxış imkanlarının genişlənməsi, enerji təminatının gücləndirilməsi, dəmir yolu bağlantılarının inkişafı və şəhər infrastrukturunun yenilənməsi nəticə etibarilə bir-birini tamamlayan proseslərdir.

Burada xüsusilə enerji məsələsi diqqət çəkir. Yeni iqtisadi coğrafiyanın davamlılığı üçün enerji təhlükəsizliyi və enerji səmərəliliyi mühüm amildir. Bərpaolunan enerji imkanlarının genişləndirilməsi isə yalnız ekoloji məsələ deyil, eyni zamanda gələcəyin iqtisadi rəqabət qabiliyyətinin əsas şərtlərindən birinə çevrilir.

Naxçıvanın günəş enerjisi potensialı, müasir enerji infrastrukturu və regionlararası bağlantı imkanları bir araya gəldikdə, bu ərazinin gələcəkdə enerji və logistika baxımından daha mühüm mövqe qazanması mümkündür.

İnfrastrukturdan daha böyük məqsəd

Bununla belə, yeni iqtisadi coğrafiyanın qurulması yalnız yolların və dəmir yollarının çəkilməsi ilə tamamlanmır. Əsas məsələ həmin infrastrukturun üzərində iqtisadi fəaliyyətin formalaşdırılmasıdır.

Magistral yol varsa, onun ətrafında logistika xidmətləri yaranmalıdır. Dəmir yolu varsa, yükdaşıma və istehsal zəncirləri qurulmalıdır. Enerji infrastrukturu inkişaf edirsə, yeni sənaye sahələrinin yaranmasına imkan verməlidir. Şəhərsalma yenilənirsə, bu dəyişiklik əhalinin həyat keyfiyyətində, məşğulluqda və sosial xidmətlərdə özünü göstərməlidir.

Bu baxımdan Naxçıvanda həyata keçirilən layihələrin vahid strateji yanaşma çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi vacibdir. Çünki müasir regional inkişaf ayrı-ayrı layihələrin cəmi deyil, layihələr arasında yaradılan sinerjidir.

Zəngəzur dəhlizi məsələsinin iqtisadi ölçüsü

Zəngəzur istiqamətində formalaşan yeni imkanların ən mühüm tərəflərindən biri də onun regional nəqliyyat sisteminə təsiri ilə bağlıdır. Azərbaycan üçün bu marşrut ölkənin əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında əlaqənin gücləndirilməsi ilə yanaşı, Türkiyəyə və daha geniş coğrafiyaya çıxış imkanlarının genişlənməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Lakin məsələnin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri ilə məhdudlaşmır. Nəqliyyat bağlantılarının genişlənməsi Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında yeni iqtisadi əlaqələrin yaranmasına şərait yaradır. Bu isə Azərbaycanın tranzit ölkə statusunu daha da möhkəmləndirməklə yanaşı, ölkənin regional iqtisadi proseslərdə iştirakını yeni mərhələyə çıxarır.

Burada mühüm bir məqam var: Azərbaycan artıq yalnız “Şərqlə Qərbi birləşdirən ölkə” kimi təqdim olunan coğrafi mövqeyə arxalanmamalıdır. Əsas hədəf bu mövqeni real iqtisadi dəyərə çevirməkdir. Yəni tranzitdən logistika, logistikadan istehsal, istehsaldan xidmət və investisiya ekosisteminə keçid təmin edilməlidir.

Zəngəzurun görünən üfüqləri

Zəngəzur istiqamətində yaranan yeni perspektivlərə bu baxımdan yanaşdıqda, qarşımızda sadəcə bir nəqliyyat layihəsinin deyil, daha böyük iqtisadi transformasiyanın konturları görünür.

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində aparılan genişmiqyaslı bərpa və quruculuq prosesi ilə Naxçıvanın yeni regional funksiyalarının bir-birini tamamlaması ölkənin qərb istiqamətində yeni iqtisadi fəallıq zolağının yaranmasına gətirib çıxarır.

Bu prosesin mühüm üstünlüklərindən biri də odur ki, burada iqtisadi inkişaf təhlükəsizlik, nəqliyyat, enerji və sosial siyasətlə paralel şəkildə nəzərdən keçirilir. Müasir dövlət idarəçiliyində məhz belə inteqrasiya olunmuş yanaşma uzunmüddətli nəticələr yaradır.

Şəhərlərin yenidən qurulması, sosial obyektlərin yaradılması, tarixi-mədəni irsin qorunması və müasir infrastrukturun qurulması da bu mənzərənin ayrılmaz hissəsidir. Çünki iqtisadi coğrafiya yalnız zavodlardan, yollardan və logistika mərkəzlərindən ibarət deyil. İqtisadi coğrafiyanın mərkəzində insan dayanır. Yeni yolların, enerji sistemlərinin və sənaye obyektlərinin əhəmiyyəti nəticə etibarilə insanların daha yaxşı yaşaması, işləməsi və öz gələcəyini həmin ərazilərlə bağlaması ilə ölçüləcək.

Yeni mərhələnin əsas sualı

Azərbaycanın qarşısında indi daha mürəkkəb, lakin daha perspektivli bir mərhələ dayanır. Söhbət yalnız quruculuqdan deyil, qurulan yeni sistemin regional iqtisadiyyata necə inteqrasiya ediləcəyindən gedir.

Bu mərhələdə əsas sual artıq “hansı yolu çəkəcəyik?” deyil. Əsas sual budur: “Çəkilən yollar hansı iqtisadi imkanları yaradacaq?”

Əgər yeni nəqliyyat bağlantıları istehsalı stimullaşdıracaqsa, enerji infrastrukturu sənayenin inkişafına xidmət edəcəksə, şəhərsalma yeni yaşayış və biznes mühitləri yaradacaqsa, Naxçıvanın strateji mövqeyi real iqtisadi üstünlüyə çevriləcəksə, onda söhbət sadəcə infrastruktur layihələrindən getmir.

Bu, Azərbaycanın iqtisadi xəritəsinin yenidən cızılması deməkdir. Zəngəzurun görünən üfüqləri də məhz burada başlayır: siyasi sərhədlərin deyil, iqtisadi imkanların genişləndiyi yeni bir regional məkanın formalaşmasında.

Azərbaycanın qarşıdakı illərdə əsas üstünlüklərindən biri coğrafiyasını dəyişmək deyil, mövcud coğrafiyasının yaratdığı imkanları dəyişdirməkdir. Naxçıvanın yeni rolu, qərb istiqamətində nəqliyyat bağlantılarının genişlənməsi, enerji və sənaye layihələri bu baxımdan yalnız ayrı-ayrı hadisələr deyil, daha böyük strateji xəritənin elementləridir.

Və həmin xəritədə Azərbaycan artıq kənardan keçilən tranzit ərazi deyil, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub iqtisadi əlaqələrinin kəsişməsində öz inkişaf modelini quran ölkə kimi çıxış etməkdədir. 

Namiq Qədimoğlu, 

Bakl Dövlət Universitetinin müəllimi, 

Əməkdar jurnalist