19 sentyabr: Azərbaycanın tarixini dəyişən 23 saat

Üç il əvvəl Azərbaycan tarixinin ən mühüm səhifələrindən biri yazıldı. 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan və 23 saat 43 dəqiqə davam edən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın Qarabağ üzərində dövlət suverenliyi tam bərpa edildi.

Bu hadisəyə yalnız bir günlük hərbi əməliyyat kimi baxmaq doğru olmaz. 19 sentyabr 2023-cü il əslində 30 ildən artıq davam edən Qarabağ münaqişəsinin hərbi-siyasi nəticələrini tamamlayan və Azərbaycanın qarşısında yeni mərhələ açan hadisə idi. Azərbaycan Prezidentinin 2024-cü il sərəncamında da sentyabrın 20-də ölkənin bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi qeyd olunur.

Bu mənzərədə diqqət çəkən əsas məqam isə 1990-cı illərdən formalaşmış dövlət strategiyasının mərhələli şəkildə həyata keçirilməsi idi.

Əvvəlcə ordu, sonra ərazi bütövlüyü, daha sonra suverenlik Azərbaycanın Qarabağ siyasətində 2020-ci il həlledici dönüş nöqtəsi oldu. 44 günlük müharibədən sonra ərazi bütövlüyünün böyük hissəsi bərpa edildi.

Lakin Qarabağda Azərbaycanın nəzarətindən kənarda qalan separatçı struktur və Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğu davam edirdi. Beləliklə, 2020-ci ildən sonra qarşıda başqa bir məsələ dayanırdı: ərazi bütövlüyünün bərpasından tam dövlət suverenliyinin təmin edilməsinə keçid.

Prezident İlham Əliyev sonrakı çıxışlarında 2023-cü il əməliyyatını məhz bu prosesin davamı kimi təqdim edib. 2024-cü ildə çıxışlarından birində o, 2020-ci il müharibəsindən sonra separatçılığın davam etdiyini və 2023-cü ilin sentyabr əməliyyatının nəticəsində Azərbaycanın suverenliyini tam bərpa etdiyini bildirib.

Bu ardıcıllıq belə görünür:

2020 – ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici hərbi nəticə;

2023 – dövlət suverenliyinin tam bərpası;

2024-dən sonra – Qarabağda bərpa və reinteqrasiya mərhələsi;

sonrakı mərhələ – Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin sülh və dövlətlərarası münasibətlər çərçivəsində qurulması.

Bu baxımdan 19 sentyabr əməliyyatını ayrıca hadisə yox, daha uzunmüddətli siyasi-strateji xəttin yekun hərbi mərhələsi kimi qiymətləndirmək mümkündür.

Bu prosesin ən diqqətçəkən tərəflərindən biri ondan ibarət idi ki, Bakı Qarabağ məsələsini yalnız hərbi məsələ kimi deyil, dövlətçilik və suverenlik məsələsi kimi təqdim edirdi.
Prezident İlham Əliyev 2023-cü il sentyabr hadisələrindən sonra dəfələrlə Azərbaycanın məqsədinin ərazi üzərində suverenliyin bərpası olduğunu vurğuladı. Rəsmi mövqeyə görə, antiterror tədbirlərinin məqsədləri Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilməsi, hərbi infrastrukturun zərərsizləşdirilməsi, təhlükəsizliyin təmin olunması və Azərbaycanın konstitusiya quruluşunun bərpası idi.

Bu strategiyanın mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, Azərbaycan 2020-ci ildən sonra yaranmış vəziyyəti son mərhələ kimi qəbul etmədi.

Başqa sözlə, Şuşanın azad edilməsi hədəfin sonu yox, Qarabağda Azərbaycanın dövlət hakimiyyətinin tam bərpasına aparan mərhələlərdən biri oldu.

23 saat 43 dəqiqə – illərlə dəyişməyən reallığın dəyişdiyi an 2023-cü il sentyabrın 19-da başlayan əməliyyat sentyabrın 20-də saat 13:00-da dayandırıldı. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, əməliyyat 23 saat 43 dəqiqə davam edib.

Bu qısa müddətin arxasında isə illərlə aparılan hərbi hazırlıq, diplomatik mübarizə və siyasi qərarlar dayanırdı.

Azərbaycanın rəsmi narrativində bu hadisə “güc nümayişi”ndən daha geniş məna daşıyır: dövlətin öz ərazisində qərar qəbul etmək imkanının tam təmin olunması.

Elə buna görə də 2024-cü ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 20 sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi. Sərəncamda həmin gün Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin edildiyi və dövlət suverenliyinin bərpa olunduğu bildirdi.

Ən mühüm dəyişiklik: gündəm artıq Qarabağın statusu deyil 19 sentyabr 2023-dən əvvəl Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin ən ağır mövzularından biri Qarabağın statusu məsələsi idi.

Antiterror tədbirlərindən sonra isə vəziyyət fundamental şəkildə dəyişdi.

Azərbaycanın rəsmi mövqeyinə görə, ölkə daxilində separatizmə və “boz zona”ya son qoyuldu, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları ərazidən çıxarıldı və Azərbaycan öz ərazisində dövlət suverenliyini tam bərpa etdi.

Beləliklə, Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində müzakirə predmetinin özü dəyişdi.

Artıq əsas məsələ Qarabağın statusu deyil, iki dövlət arasında sülhün, sərhədlərin, kommunikasiyaların və normal münasibətlərin necə qurulacağıdır.

Bu dəyişiklik İlham Əliyevin 2023-cü ilin sonrakı dövründə səsləndirdiyi fikirlərdə də açıq görünürdü: o, Qarabağ məsələsinin həllindən sonra regionda düşmənçiliyə son qoyulmasının və sülhün mümkünlüyünün önə çəkildiyini bildirirdi.

Bu gün geriyə baxanda nə görünür?

19 sentyabr 2023-cü il hadisəsini üç il sonra qiymətləndirəndə bir xətt xüsusilə aydın görünür:
Azərbaycan əvvəlcə güclü ordu yaratdı.

Sonra işğal altındakı ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi.

Ardınca Qarabağda qalan separatçı-hərbi strukturu aradan qaldırdı.

Nəhayət, bütün ərazisində dövlət suverenliyini təmin etdi.

Bu ardıcıllığın hər mərhələsi növbəti mərhələnin siyasi və hərbi imkanlarını genişləndirdi.
Məhz bu səbəbdən 19–20 sentyabr 2023-cü il 2020-ci il Zəfərinin davamı və tamamlayıcı mərhələsi hesab olunur.

İlham Əliyev üçün əsas siyasi nəticə

Bu hadisələrin Azərbaycan hakimiyyətinin təqdimatındakı əsas siyasi nəticəsi budur: Qarabağ məsələsində qərarı artıq kənar güclər deyil, Azərbaycan özü müəyyənləşdirir.

2023-cü ilin sentyabrından sonra Azərbaycan Prezidentinin çıxışlarında tez-tez vurğulanan “yeni reallıq” anlayışı da məhz bununla bağlıdır.

Əgər 1990-cı illərdə Azərbaycan Qarabağ məsələsinin həllində beynəlxalq vasitəçilərin qərarlarını gözləyən tərəf idisə, 2023-cü ildən sonra Bakı öz ərazisində dövlət hakimiyyətinin bərpasını artıq faktiki şəkildə təmin etmiş vəziyyətdə idi.

Bu mənada İlham Əliyevin siyasətinin uzaqgörənliyi hadisələrin bir-birindən ayrı deyil, ardıcıl mərhələlər kimi qurulmasıdır: ordu quruculuğu, hərbi-diplomatik mövqe, 2020-ci il Zəfəri, Qarabağda suverenliyin bərpası və daha sonra sülh gündəliyinə keçid.

Beləliklə, 19-20 sentyabr 2023-cü il antiterror tədbirləri Azərbaycan dövlətinin Qarabağ üzərində faktiki və hüquqi suverenliyinin bərpasında həlledici mərhələ oldu.

Üç il əvvəl 23 saat 43 dəqiqəyə başa çatan əməliyyat əslində 30 ildən artıq davam edən Qarabağ tarixinin hərbi səhifəsini bağladı. Bundan sonra Azərbaycan üçün əsas məsələ artıq torpağın azad edilməsi deyil, azad edilmiş və suverenliyi tam bərpa edilmiş Qarabağın yeni Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi qurulmasıdır.