525 ci qəzet Putin Trampın təhdidinə necə reaksiya verəcək? Xa­qa­ni Cəfərli yazır

Xaqani CƏFƏRLİ

Donald Trampın prezident seçkisində qalib gəlməsi Rusiyanın siyasi dairlərində Ağ evin yeni sahibinin Ukraynanı təslimçi sülhə vadar edəcəyi ilə bağlı təsəvvürlər yaratmışdı. Eyforiya həddinə çatan bu təsəvvürlərin ciddi əsasları olmadığı siyasi müşahidəçilərin bir hissəsinə məlum olsa da, əksəriyyət Rusiya təbliğatının təsirləri altına düşmüşdü. Buna görə də prezident Trampın Rusiyanı çox açıq mətnlə təhdid etməsi bir çoxları üçün gözlənilməz olub və "soyuq duş" effekti yaradıb. Tramp prezidentliyinin üçüncü günü özünün "Truth Social" sosial şəbəkəsində yayımladığı açıqlamada rusiyalı həmkarı Vladimir Putini çox sərt şəkildə təhdid edərək Ukraynada müharibəni dayandırmayacağı halda Rusiyanın böyük bəlaya düçar olacağını bəyan edib. Tramp Putini nəzərdə tutaraq belə yazıb: "O, razılaşmalıdır. Hesab edirəm ki, o, sövdələşməyə getməməklə Rusiyanı məhv edir". Tramp müharibənin dayandırılması ilə bağlı tezliklə razılıq əldə olunmayacağı halda Rusiyaya qarşı yeni vergilər, tariflər və sanksiyalar tətbiq etməkdən başqa yolunun qalmayacağını da bəyan edib.

Trampın bu açıqlamasından sonra bütün diqqətlər Rusiya prezidenti Vladimir Putinə yönəlib. Trampın xəbərdarlığı Rusiyada təhdid və şantaj kimi qəbul olunur. Son üç ildə Rusiyada ictimai rəyin formalaşmasında önəmli rol oynayan "hərbi müxbirlər" Trampın açıqlamasını təhdid və şantaj kimi dəyərləndirirlər. "Komsomolskya pravda" qəzetinin hərbi müxbiri Aleksandr Kots Trampın müraciətini ultimatum və şantaj adlandıraraq tezliklə Bayden dövrünü həsrətlə xatırlayacaqlarını qeyd edib. Ümumrusiya Dövlət Televiziya və Radio Şirkətinin (VQTRK) xüsusi müxbiri, Rusiya Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı Aleksandr Sladkov yazıb ki, Tramp bir gündə bizi iki dəfə hədələdi: "İllüziyalar yox olur".

Çikaqo Universitetinin professoru, Rusiyanın ən nüfuzlu iqtisadçılarından hesab olunan Konstantin Sonin Trampın Putinə ünvanlanmış hədə dolu mesajını biabırçılıq adlandırıb. Professor Sonin yazır ki, Rusiyada heç vaxt belə zəif, qəddar, biabırçı hakimiyyət olmayıb: "Daha qəddar, daha zəiflər olub, amma bundan daha çox utancverici bir şey olmayıb".

Bəzi siyasi şərhçilər isə Trampın Çin dövlət başçısı Si Cinpinlə anlaşaraq Rusiyanın Uzaq Şərq torpaqlarını bölüşdürə biləcəklərini yazırlar. Bu fikirlərini əsaslandırmaq üçün Vaşinqtonun XIX əsrin ortalarına kimi Çukotkanı Rusiya ərazisi kimi tanımadığını və Berinq dənizini ABŞ-nin daxili su hövzəsi hesab etdiyinə diqqət çəkirlər. İddialara görə, Vaşinqtonda bəzi siyasətçilər 48 min insanın yaşadığı 721 min kvadratkilometrdən çox əraziyə malik Çukotkanın ABŞ üçün Qrenlandiyadan daha böyük əhəmiyyətə malik olduğunu, Birləşmiş Ştatlar üçün daha faydalı olacağını düşünürlər. Çünki Çukotkanın ABŞ-a birləşdirilməsi Berinq dənizini ABŞ-nin daxili su hövzəsinə çevirər. Buna görə də, belə ehtimallar var ki, Tramp Si Cinpinlə anlaşaraq Rusiyanın Uzaq Şərq torpaqlarını ABŞ-la Çin arasında bölüşdürə bilərlər. Bu zaman Çukotka və Kamçatka ABŞ-a, Baykal gölünə qədər olan torpaqlar isə Çinə birləşdirilə bilər. Çinin Uzaq Şərqdə 1.54 milyon kvadratkilometr əraziyə iddia etdiyi sirr deyil.

Mao Tsedun 1949-cu ilin dekabrında Moskvaya səfəri zamanı Stalinlə apardığı danışıqlarda Pekinin bu torpaqlarla bağlı bu iddiasını dilə gətirmiş, ancaq qəti rədd cavabı almışdı. Çin iqtisadi möcüzəsinin müəllifi Den Syaopin 1989-cu ilin fevralında SSRİ-nin xarici işlər naziri Eduard Şevardnadze ilə Pekində apardığı danışıqlar zamanı da bu iddianı səsləndirmiş və gələcək nəsillərin bu problemlə məşğul olacağına əmin olduğunu bəyan etmişdi. Den Syaopin Şevardnadze ilə mübahisəli torpaq məsələsi mövzusunu bu sözlərlə yekunlaşdırmışdı: "Burada cəmi bir neçə min insanın yaşadığı kiçik bir adaya sahibliyimizi inkar edirsiniz. Halbuki Çin daha geniş torpaqların əsl sahibdir və əminəm ki, gələcək nəsillər bu problemlə məşğul olacaqlar. Kimin şanslı olacağını indi proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Çinlilər səbirlə gözləməyi bilirlər".

Hazırda Çinin bir çox nüfuzlu politoqları Tayvan məsələsinə görə ABŞ-la qarşı-qarşıya gəlmənin Çinin maraqlarına uyğun olmadığını, əksinə, Vaşinqtonla anlaşaraq Rusiyadakı 1.54 milyon kvadratkilometr əraziyə yönəlməyi strateji məsələ hesab edirlər. Eyni zamanda əhalisinin üçdə biri su çatışmazlığı ilə üzləşmiş, buna görə yanvarın ilk günü 300 şəhərində su vergisi tətbiq edilmiş Çində su probleminin yeganə həlli yolu kimi Baykal gölünə sahib olmağı görənlərin dövlət siyasətinə təsirləri artmaqdadır.

Trampın inaqurasiya mərasimi ərəfəsində Si Cinpinlə telefonla danışması, Çin dövlət başçısını özünün andiçmə mərasiminə dəvət etməsi və prezidentliyinin ilk 100 günündə Pekinə səfər edəcəyini bəyan etməsi ABŞ-la Çin arasında hansısa anlaşmanın əldə olunacağı ehtimalın artırıb. Trampın prezidentliyinin ilk günündə Çindən idxal olunan mallara 60 faizlik gömrük rüsumu tətbiq edəcəyi ilə bağlı vədini təxirə salması da Vaşinqtonla Pekin arasında hansısa strateji anlaşma əldə oluna biləcəyi ehtimalını artırıb.

Bu təhlükəni artıran digər bir məqam Çin və Hindistanın Trampın Ukraynada müharibəni bitirmək planını dəstəkləyə biləcəyi haqqında yayılan məlumatlardır. İndi bütün diqqətlər Rusiyaya yönəlib və siyasi müşahidəçiləri Putinin hansı addımı atacağı düşündürür. Trampın təhdidi qarşısında Putinin baş əyəcəyi halda bu onun güclü siyasi lider kimi imicini məhv edərək saraydaxili çevrilişə yol aça bilər. Trampın əleyhinə gedərək müharibəni davam etdirməsi də çətin təsəvvür olunur. Çünki Trampın Rusiyanı qlobal iqtisadiyyatından tamamilə təcrid edə biləcəyi Moskvada hər kəsə aydındır. Trampın təhdidinə qarşı Kremlin sərt mövqe bildirməkdən çəkinməsi də yaranmış vəziyyətdən itkisiz çıxış yolunun olmamasıdır. Rusiya prezidentinin köməkçisi Dmitri Peskov bildirib ki, Trampın sanksiyalarla bağlı hədələri yeni bir şey deyil. Peskov bəyan edib ki, Rusiya "bərabər və qarşılıqlı hörmət əsasında dialoqa" hazırdır. Rusiya prezidentinin bu sözləri göstərir ki, Kreml Trampla qarşıdurmaya hazır deyil. Ancaq Trampın təhdidləri qarşısında təslim olması da hazırda mümkün görünmür. Müharibənin 35-ci ayının başa çatdığı bir zamanda Rusiya arzuolunmaz seçim qarşısında qalıb. İndi elə bir vəziyyət yaranıb ki, istənilən seçim Rusiyanın və şəxsən Putinin əleyhinə işləyəcək.