Abbas İsmail: Belçikanın məqsədli siyasəti Ruanda cəmiyyətində dərin parçalanma yaratdı

"Belçikanın kolonializmi təkcə ərazini işğal etməklə kifayətlənmədi, xüsusilə də Ruandada kimlik anlayışının özünü köklü şəkildə dəyişdirdi".

Oxu.Az xəbər verir ki, bunu Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzində (CEI-ISCTE) İnteqrasiya edilmiş Tədqiqatçı və Lissaban ISCTE Universiteti İnstitutunda beynəlxalq araşdırmalar üzrə doktorluq namizədi Abbas İsmail Bakıda "Belçika müstəmləkəçiliyi: tanınma və məsuliyyət" mövzusunda keçirilən beynəlxalq konfransda "Təqdimat və məsuliyyət: Simvolik jestlər və təminatlar" mövzusunda aparılan müzakirələr zamanı deyib.

O bildirib ki, Kolonial dövrdən əvvəl Hutu, Tutsi və Tva sabit etnik qruplar deyildilər, daha çox çevik sosial-iqtisadi kateqoriyalar idi:

"Məsələn, varlanan bir Hutu fermer Tutsi ola bilərdi, kasıblayan bir Tutsi isə Hutuya çevrilə bilərdi. Bu proses Kvi Hutura adlanırdı. Yəni o dövrdə kimlik sabit deyil, dəyişkən idi. Mənim həmkarım Yudon da bu məsələyə toxundu, mən isə bunu bir daha vurğulamaq istəyirəm. Bütün bu proseslər o dövrdəki Hamit nəzəriyyəsi ilə idarə olunurdu təəssüf ki, bu təsir bu gün də hiss olunur.

Belçikalılar Tutsiləri "üstün irq" kimi təqdim edirdilər. Deyirdilər ki, onlar avropalılara daha yaxındırlar, boyları uzundur, burunları, gözləri "daha yaxşıdır", Hutu isə "aşağı irqdir".

Əslində bu, bir nəzəriyyə deyil, sadəcə uydurulmuş irqçilik idi. Bu irqçi düşüncə o dövrdə idarəetmənin əsas prinsipinə çevrildi. Belçika hökuməti istisna sistemini institusional şəkildə qurdu.

Tutsi elitası katolik missioner məktəblərində təhsil alır, dövlət idarələrində yüksəlir və Katolik kilsəsi tərəfindən legitimləşdirilirdi. Digər tərəfdən, Hutular təhsildən, siyasi həyatdan və sosial imkanlardan sistematik şəkildə kənarlaşdırılırdılar. Bu, sadəcə idarəetmə deyildi, bu, sosial mühəndislik idi. Bu məqsədli "fərqləri dəyişdirmə" siyasəti Ruanda cəmiyyətində dərin parçalanma yaratdı.

Təəssüf ki, 1962-ci ildə müstəqillik əldə edildikdən sonra bu strukturlar yox olmadı, əksinə, daha da gücləndi. Bu, onilliklər boyu davam edən zorakılığın və nəhayət 1994-cü il soyqırımının təməlini qoydu.

Yəni soyqırım 90-cı illərin təsadüfi hadisəsi deyildi, onun kökü çox daha əvvələ gedir. Məsələn, 1934-cü ildə Belçika bütün əhaliyə şəxsiyyət vəsiqələri tətbiq etdi. Bu vəsiqələrdə insanların "etnik mənsubiyyəti" yazılırdı: Hutu, Tutsi və ya Tva.

O zaman bu, sadə bir idarəçilik qərarı kimi görünə bilərdi. Amma bu təkcə bir sənəd deyil, 60 il sonra ölüm hökmünə çevrildi.

Çünki polislər və ya hərbçilər kimisə yolda və ya evdə saxlayıb "vəsiqəni göstər" deyirdilər. Vəsiqədə "Tutsi" yazılıbsa, bu, ölüm hökmü demək idi. Kolonial təsirin dərinliyi məhz buradadır. Əvvəlcə Belçikalılar Tutsiləri gücləndirdilər. Amma 1950-ci illərdə Afrika ölkələrində müstəqillik hərəkatları başladıqca - Liviya (1951), Tunis, Sudan, Mərakeş (50-ci illər), Qana (1957) və s. - Tutsi millətçiliyi də yüksəlməyə başladı.

Tutsilər müstəqillik istəyirdilər, lakin Belçikalılar buna icazə vermədilər. Onlar kursu tamamilə dəyişdilər, bu dəfə Hutuları dəstəkləməyə başladılar. Bu, "demokratikləşmə" kimi təqdim olundu, amma əslində bu, sadəcə növbəti kimlik manipulyasiyası idi - məqsəd Belçikanın təsirini qorumaq idi. Tədqiqatçılar bu prosesi "kolonial çevrilmə" adlandırırlar. Yəni Tutsilər imtiyazlarını itirdilər, Hutu isə hakimiyyət qazandı, amma sistem dəyişmədi.

Siyasət etnik xətt üzrə qurulmağa davam etdi. Bu isə Ruandanı kökündən sabitsizləşdirdi. Müstəqillik də bu kolonial məntiqi aradan qaldırmadı, sadəcə yeni benefisiarlar yaratdı. Bu bölünmə irsi sonrakı onilliklərdə də davam etdi - etnik kvotalar, azlıqlara qarşı zorakılıq dalğaları və diskriminasiya dövrləri ilə. Ona görə də məsuliyyətin tanınması təkcə 1994-cü il soyqırımını törədənlərə aid olmamalıdır o, köklərinə, yəni kolonial keçmişə qədər uzanmalıdır".

Aygün Mirakif