ABŞ DÜNYA JANDARMI STATUSUNU İTİRİR Tramp Amerika hegemoniyasının yumşaq çöküşünü hazırlayır AzPolitika onlayn siyasiictimai qəzet

“Öncə Amerika” ˝medalının˝ ikinci üzü dünyadan əlimizi çəkirik anlamına gəlir

Dünya dəyişir, bunu hamı qəbul edir. Ən əhəmiyyətli dəyişiklik isə ABŞ ilə bağlı baş verir. Birləşmiş Ştatlar dünyanı təkbaşına yönələdən super güc stusunu sürətlə itirir. Bu çöküşü şərtləndirən ən önəmli səbəb Ağ Evin diqtəsini qəbul etməyən alternativ güc mərkəzlərinin yaranmasıdır.

Çin, Rusiya, Hindistan, Türkiyə, Braziliya kimi dövlətlər artıq öz qərarlarını ABŞ-nin istəklərinə uyğun şəkildə deyil, özlərinin milli maraqlarına uyğun olaraq verirlər. Adları çəkilən dövlətlərin maraqları isə əksər hallarda Birləşmiş Ştatların maraqları ilə toqquşur. Üstəlik, Ağ Evin həmin dövlətləri öz nəzarətində saxlama imkanları hər keçən gün daha da məhdudlaşır.

Çəkişmə son dərəcə böyükdür və masa üzərində dünya hegemoniyasının itirməsi kimi çox ağrılı faktor var. Hegemoniyanın itirilməsi məsələsi hansısa ideoloji müstəvilərdə deyil, real həyatın konkret sahələri üzrə baş verir. ABŞ-nin hansı sahələrdə gerilədiyini araşdırmağa çalışaq.

Birinci sahə. ABŞ dolları tədricən dünyanın bir nömrəli rezerv valyutası olmaq statusunu itirir.

Məlum faktdır ki, Ağ Ev dollardan yalnızca maliyyə vasitəsi kimi deyil, həm də çox təsirli geopolitik silah kimi istifadə edir. Dövlətlərarası ödəmə vasitəsi olan SWİFT sistemi ABŞ-nin nəzarətindədir. Birləşmiş Ştatlar Ağ Evin diqtəsini qəbul etməyən istənilən dövləti bu sistemdən kənarlaşdıra bilir. Nəticədə həmin dövlət beynəlxalq ticarət sistemindən kənarda qalır və iqtisadiyyatı çökmə nöqtəsinə gəlir. ABŞ-nin SWİFT özbaşınalığı əksər dövlətlər üçün ciddi başağrısına çevrilib və xeyli sayda dövlət beynəlxalq ticarətlərini dollar sahəsindən çıxarmağa çalışırlar. Bu istiqamətdə çoxsaylı çalışmalar var və onlardan ən əhəmiyyətlisi BRİKS dövlətlər qrupunun yaradılmasıdır. Qısaca qeyd edək ki, bu qrupun yaradılmasının əsas qayəsi dünya ticarətini dollar asılılığından qurtarmaqdır.

İkinci sahə. ABŞ hegemoniyasının çöküşünü şərtləndirən ikinci faktor Qərb iqtisadi modelinin tədrici tənəzzülüdür.

Bu model yeni dünya iqtisadiyyatı ilə rəqabətə dözmür. ABŞ-nin iqtisadi alt yapısı çox köhnəlib, işçilik çox bahadır və ˝dünya jandarmının˝ hədsiz böyük xərclərini ödəmək üçün alınan vergilər yüksəkdir. Fəhləsini 4-5 min dollara çalışdıran “Ford” zavodu, fəhləsini 500 dollara çalışdıran Çinin BYD zavodu ilə rəqabətə dözə bilməz.

Üçüncü sahə. ABŞ-nin dünya hegemoniyasını təmin edən əsas faktorlardan biri dünya informasiya axını üzərindəki monopoliyası olub.

BBC, CNN, “Fox” və s. media holdinqlər bütün dünyada ictimai rəy formalaşdıran əsas mərkəzlər olublar. İndi isə informasiya üzərində monopoliya ABŞ-nin və bütövlükdə Qərbin əlindən çıxıb. Dünya ictimai rəyini artıq mediaholdinqlər deyil, sosial şəbəkələr yaradır. Bu fakt ABŞ və Qərb hegemoniyasını ideoloji əsasdan məhrum edib.

Dördüncü sahə. ABŞ-nin çox möhtəşəm hərbi qüdrəti də dünyanın ən güclüsü və ən təsirlisi olmaq statusunu itirməkdədir.

Hərbi paradiqmalar dəyişir. Ucuz və çoxsaylı hərbi vasitələr çox bahalı və böyük hərbi sistemləri üstələyir. İsrail müharibəsi bunu aydın şəkildə göstərdi. 100 dollarlıq raketi və ya dronu 100 min dollarlıq “Dəmir Qübbə”sistemi ilə vurub, çox böyük maliyyətə qələbə qazana bilməzsən. ABŞ-nin 5 milyardlıq təyyarədaşıyan gəmiləri, 150 milyonluq “F-35”-ləri primitiv silahlarlat’hcizolunmuş “Taliban”a, “husilər”ə, “Hizbullah”a qalib gələ bilmir. Nəticə ABŞ baxımından acınacaqlıdır. Hamını susdura biləcək hərbi gücə sahib deyilsənsə, deməli dünya hegemonu da deyilsən.

Beşinci sahə. ABŞ və bütövlükdə Qərb hər zaman demokratiya, insan haqları, söz azadlığı kimi dəyərləri əldə bayraq edərək dünyanın qalan hissəsi üzərində mənəvi üstünlük saxlaya bilib.

Dünya hegemoniyasının davamlı olması üçün mənəvi üstünlük olmazsa, olmazdır. Son bir neçə ildə isə ABŞ üzərində oturduğu dəyərlər sistemini öz əli ilə darmadağın edib. Ukrayna müharibəsindəki ikiüzlü oyunlar və İsrailin kütləvi qətllərinə verilən dəstək sonuncu maskaları da söküb atdı. Bütün dünyada ABŞ ədalətsizliyin və ikiüzlülüyün simvolu halına gəlib. Ədaləti və avtoriteti ləkələnmiş bir superdövlətin dünya lideri olaraq qalması müəmmalıdır.

Bütün yuxarıda deyilənləri və daha çoxunu heç şübhəsiz,Tramp və onu hakimiyyətə gətirənlər də təfsilatı ilə bilirlər. Trampın şüarlarına baxaq. ˝Öncə Amerika˝, ˝dollar çökür, Amerikanı kriptovalyuta cənnəti edək˝, ˝Suriyadan və başqa bölgələrdən əsgərlərimizi çıxaraq˝. Bu şüarlar daha çox diqqətin məhz Amerikanın içinə yönələcəyini göstərir.

“Öncə Amerika” ˝medalının˝ ikinci üzü dünyadan əlimizi çəkirik anlamına gəlir. Tramp və komandası bütün dünyaya öz iradələrini diqtə edə bilməyəcəklərini anlamış kimi görünürlər. Böyük güclərin çöküşü hər zaman böyük sarsıntılar və böyük müharibələrlə müşayət olunur. ABŞ-nin isə növbəti böyük müharibəyə girmək istəyi hiss olunmur.

Belə görünür ki, ABŞ isteblişmenti Trampla birgə Amerika hegemoniyasının sarsıntısız sonlanması senarisi üzərində baş sındırır. Öz hegemoniyasının çökməsini heç bir dövlət istəməz. Amma ˝real politik˝ adlı sərt qavram var. Dünyaya əvvəlki kimi hökm edə bilmirsənsə, ambisiyalarını imkanlarına uyğun ölçüdə kiçildəcəksən. Bunun əksi isə qanlı və sarsıntılı çöküşdür.