ABŞ İran anlaşması: Ağ Evin “kökə və qamçı” diplomatiyası

ABŞ və İran arasında əldə olunduğu bildirilən razılaşma qlobal siyasətdə ciddi rezonans doğurub. İlk baxışdan bu sənəd Yaxın Şərqdə gərginliyin azalacağı, hərbi qarşıdurmaların dayanacağı və diplomatiyanın üstünlük qazanacağı ilə bağlı müəyyən ümidlər yaradır. Lakin prosesə daha dərindən nəzər saldıqda ortaya tamamilə fərqli mənzərə çıxır. Əslində tərəflərin bəyanatları göstərir ki, böhran başa çatmayıb, sadəcə yeni mərhələyə keçib.

Vaşinqtonun Tehrana münasibətdə tətbiq etdiyi siyasət klassik “kökə və qamçı” diplomatiyasının ən bariz nümunəsidir. ABŞ bir tərəfdən sanksiyaların yumşaldılması, blokadanın aradan qaldırılması, iqtisadi əlaqələrin bərpası kimi vədlər verir, digər tərəfdən isə hərbi güc amilini daim masanın üzərində saxlayır. Bu, əslində İranı seçim qarşısında qoyan siyasi psixoloji təzyiq mexanizmidir: ya Qərbin şərtlərini qəbul et, ya da iqtisadi və hərbi təzyiqlərlə üzləş.

Məhz buna görə ABŞ Prezidenti Donald Trampın və vitse-prezident Cey Di Vensin bəyanatları xüsusi diqqət çəkir. Onlar açıq şəkildə bildirirlər ki, razılaşma pozularsa, hərbi əməliyyatlar yenidən başlaya bilər. Başqa sözlə, Vaşinqton Tehrana bir əli ilə “kökə”, digər əli ilə isə “qamçı” göstərir. Diplomatiya görüntüsü altında təzyiq siyasəti davam etdirilir.

Əslində ABŞ və Avropa üçün əsas məqsəd İranı nüvə proqramı, regional təsir imkanları və hərbi potensialı ilə bağlı maksimum güzəştlərə məcbur etməkdir. Qərb anlayır ki, uzunmüddətli sanksiyalar İran iqtisadiyyatını ciddi şəkildə zəiflədib və Tehran əvvəlki kimi müqavimət imkanlarına malik deyil. Buna görə də Vaşinqton hesab edir ki, məhz indi İranı strateji geri addımlara məcbur etmək üçün ən əlverişli zamandır.

Tehran isə bu oyunun mahiyyətini yaxşı anlayır. İran rəhbərliyi razılaşmanı öz xalqına diplomatik qələbə kimi təqdim etməyə çalışsa da, reallıq fərqlidir. Prezident Məsud Pezeşkianın etiraf etdiyi kimi, iqtisadi müharibə bəzən hərbi müharibədən daha dağıdıcı olur. Çünki iqtisadi təzyiqlər birbaşa dövlətin maliyyə dayanıqlığına, sosial rifaha, məşğulluğa və siyasi sabitliyə zərbə vurur.

İllərlə davam edən sanksiyalar nəticəsində İran iqtisadiyyatı böyük itkilərlə üzləşib. Dövlət hər gün yüz milyonlarla dollar həcmində iqtisadi imkanlarını itirir. İnflyasiya, milli valyutanın dəyərdən düşməsi, investisiya çatışmazlığı və işsizlik ölkədə sosial narazılığı artırır. Bu səbəbdən Tehran anlayır ki, sanksiyalar və blokada şəraitində uzunmüddətli müqavimət göstərmək getdikcə daha çətinləşir.

Məhz buna görə İran danışıqlar masasında müəyyən güzəştlərə getməyə hazır görünür. Bu, ideoloji seçimdən daha çox zərurətdən irəli gələn addımdır. Tehran çalışır ki, həm iqtisadi nəfəs almaq imkanı əldə etsin, həm də daxili auditoriyaya bunu siyasi qələbə kimi təqdim etməklə hakimiyyətin nüfuzunu qorusun.

Lakin prosesin ən həssas məqamı ondan ibarətdir ki, əldə olunan razılaşma son dərəcə kövrəkdir. Tarix göstərir ki, ABŞ-İran münasibətlərində etimad faktoru demək olar ki, mövcud deyil. Hər iki tərəf bir-birinin niyyətlərinə şübhə ilə yanaşır. Buna görə də danışıqların istənilən mərhələsində təxribatların baş verməsi ehtimalı yüksək olaraq qalır.
Təsadüfi deyil ki, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan da Tehranı belə risklər barədə xəbərdar edib. Regionda çoxsaylı geosiyasi oyunçular mövcuddur və onların hamısı ABŞ-İran yaxınlaşmasında maraqlı deyil. Bu səbəbdən prosesin pozulması üçün müxtəlif siyasi və ya hərbi təxribat ssenarilərinin işə salınması ehtimalı istisna edilmir.

Əgər iyunun 19-da Cenevrədə planlaşdırılan sənəd imzalansa belə, bu, böhranın tam başa çatması demək olmayacaq. Əksinə, tərəflər arasında yeni və daha mürəkkəb bazarlıq mərhələsinin başlanğıcı olacaq. Nüvə proqramı, regional təhlükəsizlik, Livan, Suriya, İraq və Yəməndəki təsir imkanları kimi məsələlər qarşıdakı dövrdə əsas müzakirə mövzusu olaraq qalacaq.

Nəticə etibarilə ABŞ-İran anlaşması sülh sənədindən daha çox qarşılıqlı zərurət nəticəsində yaranmış taktiki razılaşmanı xatırladır. Vaşinqton “kökə və qamçı” siyasəti ilə Tehranı öz şərtlərinə uyğun davranmağa məcbur etməyə çalışır. Tehran isə iqtisadi çöküş riskindən yayınmaq üçün müəyyən kompromislərə getməyə məcburdur. Bu səbəbdən hazırkı mərhələdə tərəflər arasında etimaddan deyil, qarşılıqlı məcburiyyətdən danışmaq daha doğru olar.
Yaxın Şərqdə yaranan yeni reallıq göstərir ki, diplomatiya hələlik müharibəni dayandırıb, lakin sülhü təmin edə bilməyib. “Kökə və qamçı” siyasətinin kölgəsində formalaşan bu razılaşmanın taleyi isə tərəflərin verdiyi vədlərdən çox, qarşıdakı aylarda geosiyasi meydanda baş verəcək hadisələrdən asılı olacaq.

Mürtəza Bünyadlı