ABŞ İran atəşkəsi başa çatır Kritik qərar veriləcək

ABŞ və İran arasında 15 günlük müvəqqəti atəşkəs aprelin 22-də başa çatacaq. 

Yüksək vəzifəli regional rəsmilər ABŞ və İranın əsas məsələlərdə irəliləyiş əldə etdiyini bildiriblər.

Danışıqlarda müzakirə olunan əsas məsələlər bunlar olub:

- İranın yüksək dərəcədə zənginləşdirdiyi uranın Pakistana köçürülməsi; 

- uran zənginləşdirilməsinin uzunmüddətli dayandırılması; 

- Hörmüz boğazından gəmiçilik üçün yeni tənzimləmələr; 

- İraq və Livandakı müttəfiq silahlı qrupların qismən tərksilah edilməsi; 

- İranın dondurulmuş aktivlərinin qaytarılması ilə yanaşı, sanksiyaların dərhal qaldırılması.

Danışıqlar barədə məlumatlı mənbələr bildirib ki, Tehran yüksək zənginləşdirilmiş uranın bütün ehtiyatını Pakistana köçürməyə razılaşmağa yaxındır.

Lakin ötən həftə sonu əhval-ruhiyyə dəyişib.

Hazırda uğursuzluq riski realdır və danışıqların pozulması daha qəddar şərtlərlə yeni bir döyüş mərhələsinə səbəb ola bilər.

Son tarix yaxınlaşdıqca, Hörmüz boğazında hərbi fəaliyyət və diplomatik danışıqlar kritik mərhələyə qədəm qoyub. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri İran gəmisinə hərbi müdaxilə edərək onu ələ keçirib. Tehran isə boğazı yenidən bağlamaq qərarına gəlib. Bu, gərginliyi artırıb. Bütün diqqətlər hazırda İslamabadda keçiriləcək danışıqların ikinci mərhələsinə yönəlib.

ABŞ prezidenti Donald Tramp dünən İran bayrağı altında üzən "Touska" yük gəmisinin ABŞ dəniz blokadasını yarmağa çalışdığını açıqlayıb. O, xəbərdarlıqlara məhəl qoymayan gəminin "USS Spruance" esminesinin gəminin mühərrik otağını vuraraq dayandırdığını və  dəniz piyadalarının nəzarəti altına keçdiyini bildirib. İran isə bunun qisasını alacağını bildirib. 

Bu inkişaf İran tərəfindən "atəşkəsin pozulması" kimi təsvir edilib və Tehran administrasiyası Hörmüz boğazına nəzarəti "müharibə dövrü statusu"na qaytarıb. 

Prosesdə ən diqqət çəkən hadisə Hörmüz boğazının statusunun 24 saat ərzində köklü şəkildə dəyişməsi oldu. ABŞ Prezidenti 17 apreldə açıqladı ki, İran boğazı bir daha bağlamamağa razılaşıb, keçid tamamilə pulsuzdur. Bundan sonra bölgədə qısa bir nikbinlik dövrü hökm sürüb.

Lakin bu açıqlamadan cəmi bir gün sonra, 18 apreldə İran tərəfindən cavab tədbiri görüldü. İran Silahlı Qüvvələri ABŞ-nin dəniz blokadasını davam etdirməklə öhdəliklərini pozduğunu iddia etdi və Hörmüz boğazını mülki nəqliyyat üçün bir daha bağladı.

Hərbi gərginliyə baxmayaraq, Pakistanın vasitəçiliyi ilə diplomatik kanal açıq qalır. Məlumata görə, Pakistan mənbələri hər iki nümayəndə heyətinin İslamabadda keçiriləcək ikinci danışıqlar raundunda iştirak edəcəyini təsdiqləyib.

Lakin buna cavab olaraq İran tərəfi bildirib ki, Tehran hazırda ABŞ ilə danışıqların ikinci mərhələsi üçün qərar verməyib. 

Atəşkəsin bitməsinə iki gün qaldığı üçün onun uzadılıb-uzadılmayacağı hələ də qeyri-müəyyəndir. Las-Veqasa gedərkən çıxış edən Tramp atəşkəslə bağlı açıq danışmayıb. O, sadəcə "Əgər razılaşma olmasa, müharibə davam edəcək. Amma biz razılığa gəlməyə çox yaxınıq" deyib. Lakin İran tərəfi atəşkəsin davam etdirilməsini ABŞ tərəfindən tətbiq edilən dəniz blokadasının tamamilə aradan qaldırılması ilə şərtləndirir.

Vasitəçilər son tarixə qədər razılığa gəlmək ümidləri azaldığı üçün ABŞ-İran atəşkəsini uzatmağa çalışırlar.

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan da bazar günü bildirib ki, həm ABŞ, həm də İran müharibəyə son qoymaq üçün danışıqları davam etdirmək iradəsinə malikdir. O, diplomatiyanın davam etməsi üçün mövcud atəşkəsin uzadılacağına nikbin baxdığını deyib. 

Antalya Diplomatiya Forumunda çıxış edən Fidan, Vaşinqton və Tehran arasında danışıqların əsasən başa çatdığını, lakin bir sıra fikir ayrılıqlarının qaldığını bildirib.

Pakistan rəsmiləri isə iki tərəfi danışıqlar masasına qaytara biləcəklərinə ümid etdiklərini bildiriblər. İslamabad ABŞ və İran arasında müharibəyə son qoymaq məqsədi daşıyan danışıqların ikinci raunduna ev sahibliyi etməyə hazırlaşır.

Lakin rəsmilər son saatlarda artan gərginliyin danışıqların perspektivlərinə kölgə saldığını etiraf ediblər.

Aprelin 11-də İslamabadda keçirilən danışıqların birinci mərhələsindən fərqli olaraq, Pakistan müvəqqəti razılaşma imzalanana qədər ABŞ və İranı bir neçə günlük danışıqlara razı salmağa çalışır - vasitəçilər bunu anlaşma memorandumu adlandırırlar - və bu, atəşkəsi faktiki olaraq uzadır. Anlaşma memorandumu razılaşdırılarsa, bu, danışıqlar aparanlara daha uzun bir sülh razılaşması əldə etmək üçün bir pəncərə verəcək. Bu vaxt 60 günə qədər uzana bilər. 

Lakin bütün bunlar son 24 saat ərzində gərginliyin sürətlə artmasından sonra danışıqlar üçün heç bir planının olmadığını bildirən İranın iştirakından asılı olacaq.

Pakistan Vaşinqton və Tehran arasında əsas vasitəçi kimi, İran və ABŞ arasında hərbi və sosial media mübadilələri fonunda müharibəyə son qoymaq üçün danışıqlara ev sahibliyi etməyə hazırlaşır.

İslamabadın Marriott Hotel şirkəti qonaqlardan bazar günü günortadan sonraya qədər hoteldən çıxmalarını istəyib. Bir həftə əvvəl danışıqların ilk mərhələsinin keçirildiyi və cəmi bir neçə kilometr aralıda yerləşən Serena Hotel də eyni əmri verdi və rezervasiyaları dayandırdı.

Paytaxtın ən möhkəm müdafiə olunan ərazisi olan Qırmızı Zonaya gedən yollar bağlanıb. Rayonda Milli Məclis, xarici səfirliklər və hər iki beşulduzlu hotel də daxil olmaqla əsas hökumət binaları yerləşir. Ölkənin hər yerindən minlərlə əlavə polis və hərbi qulluqçu cəlb olunub. 

Tramp bildirib ki, İslamabad danışıqlarının ilk raundunda ABŞ komandasına rəhbərlik edən vitse-prezident J.D. Vens təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqlar səbəbindən bu dəfə Pakistanın paytaxtına səfər etməyəcək. Lakin Ağ Evin mətbuat katibi Karolin Livitt daha sonra bildirib ki, Vens ABŞ nümayəndə heyətinə qoşulacaq. O, xüsusi elçi Stiv Vitkoff və Trampın kürəkəni Cared Kuşnerlə birlikdə olacaq. 

İranlılar sonda İslamabadda danışıqlara qoşulmağa razı olsalar belə, bu həftə yekun razılaşma gözlənilmir. 

İslamabadda hər iki tərəfin məhdud bir anlaşma üzərində çalışması ilə yaxın məqsəd atəşkəsin uzadılması olacaq.

Pakistan rəsmiləri prosesin müsbət istiqamətdə irəlilədiyini bildirərək ehtiyatlı nikbinliklərini ifadə ediblər və yekun razılaşmanın davamlı əməkdaşlıq və güzəşt tələb edəcəyini vurğulayıblar.

Birinci raunddan fərqli olaraq, danışıqlar bir neçə gün davam edə bilər və məqsəd qarşıdakı həftələr və aylarda daha geniş danışıqlar üçün çərçivə üzərində razılığa gəlməkdir.

ABŞ lideri hər halda razılaşmanın əldə olunacağını deyib: "Bu, baş verəcək. Bu və ya digər şəkildə. İstər xoş, istərsə də çətin yolla".

Ağarza Elçinoğlu