ABŞ NATO dan çıxsa nə baş verə? Təhlükəli PROQNOZLAR

ABŞ prezidenti Donald Tramp Avropa ölkələrinin İran yaxınlığındakı Hörmüz boğazını açmaq üçün gəmi göndərməkdən imtina etməsinə görə, NATO-dan çıxmaqla hədələyib. O, hərbi alyansa qarşı tənqidlərini daha da sərtləşdirib.

Lent.az-ın bu mövzu ilə bağlı araşdırma hazırlayan əməkdaşı bu yazıda “Tramp ABŞ-ı NATO-dan çıxara bilərmi?” sualına cavab tapmağa çalışır.

Ekspertlər bildirirlər ki, Trampın ABŞ-ı 77 illik transatlantik ittifaqdan təkbaşına çıxarıb-çıxara bilməsi tam aydın deyil. Baxmayaraq ki, o, tez-tez Konqresin razılığı olmadan mühüm qərarlar qəbul edir və bu qərarların bəziləri ABŞ məhkəmələri tərəfindən dayandırılır.

ABŞ Konstitusiyasında qayda necə müəyyən olunub?

ABŞ Konstitusiyasına görə, prezident Senatın məsləhəti və razılığı ilə müqavilələr bağlamaq səlahiyyətinə malikdir. Bunun üçün 100 üzvdən ibarət Senatın üçdə iki hissəsinin razılığı tələb olunur. Lakin Konstitusiyada müqavilədən çıxmaq məsələsi açıq şəkildə qeyd olunmayıb.

NATO ilə bağlanan müqavilədə vəziyyət necədir?

NATO 1949-cu ildə Sovet İttifaqının mümkün hücumuna qarşı yaradılıb və o vaxtdan Qərb təhlükəsizliyinin əsas dayağı hesab olunur. Alyansa Avropa ölkələri, ABŞ və Kanada daxildir.

1949-cu il Şimali Atlantika müqaviləsinin 13-cü maddəsinə görə, istənilən üzv dövlət ABŞ hökumətinə bir il əvvəl xəbərdarlıq etməklə təşkilatdan çıxa bilər. ABŞ isə bu barədə digər ölkələri məlumatlandırmalıdır. Bu günə qədər NATO üzvlərindən heç biri təşkilatdan çıxmayıb.

ABŞ qanunları nə deyir?

2023-cü ildə ABŞ Konqresi bununla bağlı bir qanun qəbul edib və o zamankı prezident Co Bayden tərəfindən imzalanıb. Bu qanuna əsasən, ABŞ prezidenti NATO müqaviləsindən çıxmaq üçün Senatın üçdə iki səs çoxluğunun dəstəyini almalıdır. Bu dəyişiklik 2024-cü il Milli Müdafiə Səlahiyyətləri Aktına əlavə olunub. Qanunun əsas təşəbbüskarları Virciniyadan demokrat senator Tim Keyn və Floridadan respublikaçı senator Marko Rubio olub. Hazırda dövlət katibi və milli təhlükəsizlik müşaviri olan Rubio bildirib ki, İran müharibəsindən sonra Vaşinqton NATO ilə münasibətlərinə yenidən baxmalı olacaq. Həmin qanuna görə, ABŞ büdcəsindən NATO-dan çıxmaq üçün vəsait ayrılması da qadağandır.

Trampın qərarı necədir?

Tramp uzun illərdir NATO-nu sərt şəkildə tənqid edir. 2020-ci ildə ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin hüquqi müşavirləri prezidentin müqavilələrdən çıxmaq səlahiyyətinin yalnız ona aid olduğunu bildirmişdi. 2026-cı ilin fevralında Konqres Araşdırma Xidmətinin hesabatında qeyd olunub ki, məsələ məhkəməyə çıxarılsa, icraedici hakimiyyət bu arqumentdən istifadə edərək mövcud qanunun konstitusiyaya zidd olduğunu iddia edə bilər. Tramp Reuters-ə bildirib ki, NATO-dan çıxmağı tam ciddi şəkildə nəzərdən keçirir. O, NATO ilə bağlı “narazılıq hiss etdiyini” vurğulayıb. Bu açıqlama ABŞ müdafiə naziri Pit Heqsetin NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipinə bağlılığı açıq şəkildə təsdiqləməkdən imtina etməsindən sonra verilib.

Ekspertlər bildirirlər ki, əsas məsələ hüquqi yox, siyasi iradədir. ABŞ rəhbərliyi NATO-ya bağlı olmazsa, Konqresin bu qərarı dayandırmaq imkanları məhdud ola bilər.

Bundan sonra nə olacaq?

Beynəlxalq qanunlara görə, dövlət başçısı müqavilədən çıxmaq hüququna malikdir, əgər müqavilədə belə imkan nəzərdə tutulubsa və prosedur qaydalarına əməl olunursa prezident haqsızhesab edilmir. ABŞ-da isə bu məsələ tam aydın deyil. Keçmişdə bəzi prezidentlər Konqresin razılığı olmadan müqavilələrdən çıxıblar. Məsələn, Tramp 2020-ci ildə Açıq Səma müqaviləsindən çıxmışdı. Əgər məsələ məhkəməyə gedərsə, Trampın qərarına qarşı çıxmaq çətin ola bilər. Çünki əvvəlcə bu qərara etiraz etmək hüququ olan tərəfin kim olduğu müəyyən edilməlidir. ABŞ Ali Məhkəməsi isə indiyədək müqavilədən çıxma ilə bağlı işi mahiyyəti üzrə araşdırmayıb.