ABŞ nin itirdiyi müttəfiq necə düşməninə çevrildi? XRONOLOGİYA

28 fevraldan ABŞ və İsrail İranda hərbi əməliyyata başlayıb. Bundan əvvəl Vaşinqton və Tehran nümayəndələri İranın nüvə proqramı ilə bağlı danışıqlar aparırdılar: ABŞ İranın nüvə silahı hazırlanmasından imtina etməsində israr edirdi.

Hazırda isə ayətullah Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricani bəyan edib ki, Tehran Vaşinqtonla danışıqlar aparmaq niyyətində deyil.

Modern.az  İran və ABŞ münasibətlərinin əməkdaşlıqdan böyük müharibəyə qədər necə inkişaf etdiyini təqdim edir.

1953-cü ildə İranda dövlət çevrilişi 

1953-cü ildə Britaniya və ABŞ xüsusi xidmətləri İranda “Ayaks” əməliyyatı çərçivəsində dövlət çevrilişi həyata keçirərək baş nazir Məhəmməd Mossadiqi hakimiyyətdən devirdilər. İki il əvvəl Mossadiq ölkədə neft sənayesini milliləşdirməyə nail olmuşdu.

Hakimiyyətə yenidən Məhəmməd Rza Pəhləvi, bu sülalənin ikinci və son şahı gəldi. O, İran neftini Britaniya-ABŞ konsorsiumu olan “British Petroleum” şirkətinə qaytardı. Bu hadisə İran əhalisi arasında antiamerikan əhval-ruhiyyənin kəskin yüksəlməsinə səbəb oldu.

1957-ci il ABŞ İran Şahı ilə nüvə enerjisinin inkişafı barədə saziş imzaladı. Bu saziş ABŞ prezidenti Duayt Eizenhauerin “Atom sülh üçün” təşəbbüsünün bir hissəsi idi. On ildən sonra İranda kiçik güclü nüvə reaktoru və onu işlətmək üçün zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı işlənməyə başlandı.

1968-ci il ABŞ və İran BMT-də nüvə silahlarının yayılmaması haqqında müqaviləni imzalayan ilk ölkələrdən oldu. Bu müqavilə 1970-ci ildə qüvvəyə mindi və beynəlxalq təhlükəsizlik strukturlarının əsasını təşkil etdi, həmçinin dünya üzrə nüvə enerjisinin inkişafına təşviq formalaşırdı.

1972-ci ildə Prezident Riçard Nikson Tehrana səfəri zamanı Şah Məhəmməd Rza Pəhləviyə ABŞ-ın ona ən müasir silah nümunələrini satacağını vəd etdi, qarşılığında isə ABŞ maraqlarının Yaxın Şərqdə qorunmasına yardım tələb etdi.

1970-ci illərin sonuna qədər Şah 16 milyard dollardan çox vəsaiti silah, o cümlədən F-14 qırıcıları və raket sistemlərinə xərclədi.

1979-cu ilin fevralında İranda İslam İnqilabı baş verdi. Şah ölkədən qaçdı,  ölkədə Ayətulla Ruhulla Xomeyni rəhbər oldu.

Beləliklə,  İranda proqressiv monarxiya anti-Qərb teokratiyasına çevrildi. Xomeyni hakimiyyətə gələn kimi “Amerikaya ölüm!” və “İsrailə ölüm!” şüarlarını irəli sürdü.

Noyabrda islamçı aktivistlər ABŞ səfirliyini Tehranda ələ keçirdi və 52 ABŞ diplomatı girov götürüldü. Etirazçılar ABŞ-dan şahı ədalətli məhkəməyə təhvil verməyi tələb etdilər.

1980-ci ildə ABŞ Tehranda girovları xilas etmək üçün “Qartal caynağı” əməliyyatını keçirməyə çalışdı, lakin uğursuz oldu. Texnika, hava şəraiti və kəşfiyyat problemləri səbəbindən əməliyyat uğursuzluqla nəticələndi.

Bu hadisədən sonra ABŞ İrana qarşı ticarət sanksiyaları tətbiq etdi və diplomatik əlaqələrini kəsdi.

Hımin ildə 8 illik İran-İraq müharibəsi başlandı.

1981-ci ildə Yanvarda Əlcəzair razılaşmaları çərçivəsində ABŞ girovları azad etdi, bunun qarşılığında İranın ABŞ banklarında dondurulmuş maliyyə aktivləri sərbəst buraxıldı.

1984-cü ildə ABŞ İrana terrorizmi dəstəkləyən ölkələr siyahısına daxil etdi və silah satışını qadağan etdi. Bu qərar 1983-cü ildə Beyrutdakı ABŞ və Fransız sülhməramlılarının karvanlarına qarşı terror aktlarından sonra verildi.

1986-cı ildə Reyqan administrasiyası silah embarqosuna baxmayaraq  gizli şəkildə Tehrana silah satmağa davam edirdi. Prezident bu yolla Livanın şiə qruplaşması olan və İran tərəfindən dəstəklənən «Hizbullah» döyüşçüləri tərəfindən əsir götürülmüş amerikalı girovların azad edilməsinə çalışırdı. Bu məlumat üzə çıxdıqda «İran-kontras» qalmaqalı partladı. «Hizbullah»dan (silah satışı müqabilində) əldə edilən pulları Ağ Ev Nikaraquadakı antikommunist üsyançılara — kontraslara ötürürdü. Bu, həmin ölkədəki qanunsuz qruplaşmaların maliyyələşdirilməsini qadağan edən Konqres qərarının pozulması demək idi."

1988-ci il-ci ildə ABŞ raket kruizeri “Vinsennes” Ormuz boğazında İran mülki təyyarəsini vurdu, 274 sərnişin və 16 ekipaj üzvü həlak oldu.

1995–1996-cı illərdə Prezident Bill Klinton İrana qarşı geniş sanksiyalar tətbiq etdi, neft embarqosu və ABŞ şirkətlərinin İrana ticarət və investisiya qoymalarını qadağan etdi.

2002-ci il-ci ildə Prezident C. Buş İranı onu kütləvi qırğın silahı hazırlamaqda və terrorizmə dəstəkdə ittiham etdi.

2003-cü ildə İran Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinə bildirir ki, uranın zənginləşdirilməsini dayandırır və nüvə obyektlərinə ciddi yoxlamalara razılıq verib.

2007–2009-cu illərdə ABŞ və Avropa ölkələri İranın gizli uran zənginləşdirmə obyektləri olduğunu bildirdi.

2013–2015-ci illərdə Barak Obama İran prezidenti Həsən Ruhani ilə telefon danışığı apardı.

Noyabr ayında İran, Almaniya və BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri — ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Rusiya və Çin — İranla daha genişmiqyaslı nüvə sazişinin bağlanmasına yönəlmiş ilkin sənəd olan Birgə Fəaliyyət Planını imzaladılar."

2018-ci ildə Prezident Donald Tramp ABŞ-ı sazişdən çıxardı və İrana qarşı sanksiyaları yenidən tətbiq etdi. İran isə yüksək zənginləşdirilmiş uran istehsalına başlamışdı.

2019–2020-ci illərdə ABŞ İslam İnqilabı Qvardiyasını (KİK) terror təşkilatı elan etdi və generallarından Qasem Süleymanini dron hücumu ilə öldürdü. İran cavab olaraq raketlə ABŞ hərbi bazalarını vurması iddia edilir.

2021–2023-cü illərdə ABŞ Prezidenti Co Bayden nüvə sazişini bərpa etməyə çalışdı, danışıqlar uğursuz oldu.

2025-ci ildə Donald Tramp  İranın ali rəhbəri Ayətulla Əli Xameneiyə iki ay ərzində yeni nüvə sazişi bağlamasını tələb edən “sərt” məktub göndərdi. Eyni zamanda Tramp ABŞ-ın İrana qarşı sanksiyalarını daha da gücləndirdi. Tehran sazişi qəbul etmədi.

İyun ayında İsrail Hərbi Hava Qüvvələri ilə İran arasında 12 günlük müharibəyə başlandı — bu, İranın nüvə və raket proqramına zərbə vurmaq üçün həyata keçirilən hava hücumları seriyası idi.

Qısamüddətli müharibənin fon iştirakçısının ABŞ olduğu iddiaları var.

2026-cı ilin yanvar ayında Tramp açıq şəkildə İranda baş vermiş kəskin siyasi böhrana müdaxilə etdi. 2025-ci ilin son günlərində İran rialının inflyasiyasının artması minlərlə iranlını küçələrə çıxardı — qısa müddət sonra etirazlar aydın şəkildə siyasi rəng aldı: nümayişçilər “Xamenei öldürülsün!” və “Rejimi yıxın!” şüarları səsləndirir, həmçinin hakimiyyətin mərhum şahın oğlu Rza Pəhləviyə, xaricdə yaşayan şəxsin əlində olmasını tələb edirdilər.

Tramp iranlıları “etirazları davam etdirməyə” çağırdı və bildirdi ki, “yardım artıq yoldadır”. O, həmçinin İran rəhbərliyinə hədələyərək deyirdi ki, əgər Tehran nümayişçilərə qarşı zorakılıq tətbiq edərsə, ABŞ müdaxilə edəcək.

Buna baxmayaraq, hakimiyyət etirazları sərt şəkildə yatırmağa başladı: ölkədə internet kəsildi, silahlı dəstələr küçələrə çıxarıldı və nümayişçilərə atəş açıldı. Hələ də dəqiq ölənlərin sayı məlum deyil.

Human Rights Activist xəbər agentliyinin məlumatına görə, 6000-dən çox insan öldürülüb və 50 mindən çoxu yaralanıb; digər qiymətləndirmələrə görə, ölənlərin sayı on minlərlə ola bilər. Bundan əlavə, çoxsaylı nümayişçilər həbs olundu və onların bəzilərinə ölüm cəzası verildiyi barədə məlumatlar daxil olub.

Tramp İran ətrafında hərbi qüvvələr toplamağa başladı: Yaxın Şərqə çoxsaylı döyüş təyyarələri və gəmilər, o cümlədən iki təyyarədaşıyan qrup göndərdi.

Lakin qısa müddət sonra o, yeni nüvə sazişi ilə bağlı danışıqlara geri dönüldü (Tramp İranda nüvə proqramının 12 günlük müharibə nəticəsində tamamilə məhv edildiyini iddia etmişdi).

Fevral ayında ABŞ və İran arasında danışıqlar bərpa olundu, lakin tərəflər çox radikal tələblər irəli sürdü. Nəticədə, ayın son günü ABŞ və İsrail İrana qarşı yeni hərbi əməliyyat başlatdı. Bu dəfə Tramp bəyan etdi ki, əməliyyatın məqsədi İran rejiminin yaratdığı təhlükəni aradan qaldırmaqdır.