Ad dəyişən cəmiyyət: Rəqəmlər və Səbəblər ARAŞDIRMA

Son illər Azərbaycanda ad, soyad və ata adının dəyişdirilməsi halları artan sosial tendensiya kimi diqqət çəkir. Ədliyyə Nazirliyinin açıqladığı son statistik göstəricilər bu prosesin artıq fərdi istəklər çərçivəsindən çıxaraq, daha geniş sosial-psixoloji və mədəni səbəblərlə əlaqəli olduğunu göstərir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Son iki ayın statistik mənzərəsi
Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci il dekabrın 1-dən bu günədək 476 nəfərin adının, soyadının və ya ata adının dəyişdirilməsi ilə bağlı akt qeydi tərtib olunub. Bu şəxslərdən:
1. 357 nəfəri qadın,
2. 119 nəfəri kişi olub.
Bu göstəricilər göstərir ki, ad dəyişdirməyə müraciət edənlərin böyük əksəriyyətini qadınlar təşkil edir. Bu isə cəmiyyətdə qadınların ad və kimlik məsələlərinə daha həssas yanaşdığını deməyə əsas verir.

Dəyişikliklərin əsas səbəbləri
Rəsmi açıqlamalara görə, ad və ya ata adının dəyişdirilməsi aşağıdakı səbəblərlə əlaqəlidir:
1. Ərizəçini faktiki tərbiyə edən şəxsin adı ilə ata adı daşımaq istəyi
2. Adın pis səslənməsi və ya mənfi assosiasiya yaratması
3. Çətin tələffüz olunması
4. Sosial mühitdə lağ və ya psixoloji diskomfort yaratması
5. Şəxsi və ailədaxili səbəblər
Xüsusilə ata adı ilə bağlı müraciətlərin artması ailə strukturlarında dəyişikliklərin, boşanma hallarının və bioloji ata ilə əlaqələrin zəifləməsinin hüquqi müstəvidə əks olunduğunu göstərir.

2025-ci il üzrə ümumi göstəricilər
2025-ci ilin əvvəlindən dekabrın 1-dək 1206 nəfərin adı və ya ata adı dəyişdirilib. Onlardan:
849 nəfəri qadın,
357 nəfəri kişi olub.
Yaş qrupları üzrə bölgü isə belədir:
710 nəfər – 18–29 yaş,
308 nəfər – 30–39 yaş,
107 nəfər – 40–49 yaş,
52 nəfər – 50–59 yaş,
29 nəfər – 60 yaşdan yuxarı.
Statistikadan aydın olur ki, müraciətlərin böyük əksəriyyəti gənclər və gənc yetkinlər arasında qeydə alınıb. Bu yaş qrupunda şəxsiyyətin formalaşması, sosial adaptasiya və karyera quruculuğu kimi amillər ad və kimlik məsələsini daha həssas edir.

Sosial və psixoloji amillər
Mütəxəssislərin fikrincə, ad insanın sosial kimliyinin əsas elementlərindən biridir. Uyğunsuz, köhnə və ya mənfi çalar daşıyan adlar:
1. özünəinamın azalmasına,
2. sosial mühitdə adaptasiya çətinliklərinə,
3. peşəkar mühitdə mənfi qavrayışa səbəb ola bilər.
Xüsusilə sosial şəbəkələrin geniş yayılması, beynəlxalq mühitlə inteqrasiyanın artması ad məsələsini daha aktual edib.

Xarici ölkələrlə müqayisə

Türkiyə
Türkiyədə ad və soyad dəyişdirilməsi halları son illər ciddi şəkildə artıb. Rəsmi statistikaya görə, təkcə 2023-cü ildə on minlərlə insan adını və ya soyadını dəyişib. Əsas səbəblər arasında adın gülüş doğurması, regional ləhcələrə xas olması və ailə tarixçəsi ilə bağlı narazılıqlar yer alır.
Avropa ölkələri
Almaniya, Fransa və Skandinaviya ölkələrində ad dəyişdirilməsi hüquqi baxımdan mümkündür, lakin daha çox əsaslandırma tələb olunur. Burada səbəblər əsasən:
gender kimliyi,
miqrasiya fonunda adın uyğunlaşdırılması,
diskriminasiya hallarından yayınma
ilə bağlıdır.
ABŞ
ABŞ-da ad dəyişdirmək nisbətən daha asandır və bu, fərdi azadlıq çərçivəsində qəbul olunur. Hər il yüz minlərlə amerikalı şəxsi, dini, ailəvi və ya karyera səbəbilə adını dəyişir.
Azərbaycanda tendensiyanın özəlliyi
Azərbaycanda müşahidə olunan əsas fərq ondan ibarətdir ki:
dəyişikliklər daha çox ata adı və ad üzərində cəmlənir,
proses əsasən 18–39 yaş aralığında aktivdir,
qadınların payı kişilərlə müqayisədə xeyli yüksəkdir.
Bu isə milli-mədəni dəyərlərlə müasir fərdi yanaşmalar arasında balans axtarışının göstəricisi kimi qiymətləndirilə bilər.

Statistik məlumatlar göstərir ki, Azərbaycanda ad, soyad və ata adının dəyişdirilməsi artıq nadir hal deyil, sabit sosial tendensiyaya çevrilməkdədir. Bu proses cəmiyyətdə şəxsiyyət, kimlik və fərdi seçimlərin getdikcə daha çox ön plana çıxdığını göstərir.

Gələcək illərdə bu sahədə həm hüquqi prosedurların, həm də ictimai yanaşmanın daha da təkmilləşdirilməsi qaçılmaz görünür.