Aİ birgə müdafiə fondu yaradır

Trampın Ağ Evə qayıdışı və Ukrayna cəbhəsində proseslərin mənfiyə doğru getməsi, xüsusən də Avropada mövcud təhdidlərin yarandığı bir zamanda Avropa İttifaqının üzv ölkələri öz təhlükəsizliyini təmin etmək barədə düşünməyə başlayıblar. Son yetmiş beş ildə ABŞ-ın çətiri altında sülh və əmin-amanlıq şəraitində yaşayan Avropa ölkələri qorxu və əndişə içərisindədir. Sözsüz ki, bu qorxu onların önümüzdəki dövrlərdə daha böyük təhlükələr qarşısında yalnız qalacaqları düşüncəsindən irəli gəlir. Buna görə də özlərinin təhlükəsizliyini sığortalamaq üçün müəyyən addımlar atmaq niyyətindədirlər. Belə ki, yaxın zamanda Aİ-nin birgə müdafiə fondunun əsası qoyula bilər... 

Müdafiə Fondu hansı şərtlər altında fəaliyyət göstərəcək?

Qeyd edək ki, Aİ-nin üzv ölkələrinin maliyyə nazirləri aprelin 12-də Varşavada Aİ-nin müdafiə qabiliyyətini gücləndirmək üçün yeni hökumətlərarası müdafiə fondunun qurulmasını müzakirə edəcəklər. “Reuters” - in məlumatına görə, “Avropa Müdafiə Mexanizmi” adlanan qurumun yaradılması ilə bağlı ideya “Bruegel” adlı analitik mərkəz tərəfindən irəli sürülüb. Mərkəzin məsələ ilə bağlı sənədinə əsasən, Avropa müdafiə mexanizmi dövlət borcunun səviyyəsini artırmadan külli miqdarda pul cəlb etməlidir. Təşəbbüskarlar qeyd edirlər ki, fonda toplanan vəsait yeni hərbi ləvazimatların və müdafiə texnikalarının alınmasına sərf olunacaq. Eyni zamanda bu fonda Böyük Britaniya, Norveç və Ukraynanın da qoşulması planlaşdırılır. Xüsusi bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, Aİ-nin birgə müdafiə fondu ilə bağlı ideya 2024-cü ilin dekabrından bəri gündəmdədir. Keçən ilin sonunda “Financial Times” - ın məlumatında qeyd olunurdu ki, Aİ-nin üzv ölkələri müdafiə layihələrini maliyyələşdirmək üçün Avropa İnvestisiya Fondunun dəstəyi ilə 500 milyard dollar dəyərində müdafiə fondu yaratmağı planlaşdırır.

Xatırladaq ki, bir müddət öncə, Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula Fon der Lyayen müdafiə sektoru üçün Aİ ölkələrinin 150 milyard avroyadək borc almasını nəzərdə tutan 800 milyard avroluq silahlanma planını irəli sürüb.

Ekspertlər nə düşünür?

Qərbdə bir çox ekspertlər hesab edirlər ki, fondun əsas diqqəti “strateji imkanlara” - hazırda ABŞ-dan tədarük edilən bahalı hərbi infrastruktur və avadanlıqlara cəlb olunmalıdır - onların fikrincə, fondun vəsaiti daha çox ABŞ-dan birgə komanda və idarəetmə sistemləri, peyk kəşfiyyatı və rabitə vasitələri, beşinci və ya altıncı nəsil qırıcı təyyarələrin, həmçinin müasir müdafiə texnikaların alınmasına sərf olunmalıdır. Ekspertlərin qənaətinə görə, Avropanın silahlanmasında strateji hava hücumundan müdafiə, hava və dəniz logistikası, nüvə silahından çəkindirmə vasitələri üstünlük təşkil etməlidir.

Fondun pərdəarxası məqsədi

Məsələ ilə bağlı politoloq Asif Nərimanlı “Yeni Azərbaycan” qəzetinə şərhində qeyd edib ki, bu təşəbbüs Avropa ordusunun yaradılması istiqamətində ilk addım ola bilər: “Ukraynada müharibə başlamazdan əvvəl Fransa tərəfindən vahid Avropa ordusunun yaradılması ilə bağlı ideya irəli sürülmüşdü. Almaniya və Aİ-nin bəzi ölkələri bu ideyanı dəstəkləyirdi. Hətta Merkel hakimiyyəti bununla bağlı Fransa ilə müqavilə də imzalamışdı. Təbii ki, həmin zaman Almaniya və Fransa timsalında Aİ-nin siyasi elitası vahid Avropa ordusu ideyasını gündəmə gətirməkdə əsas məqsədi ilk növbədə NATO-nun təhlükəsizlik çətirini zəiflətmək və Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdırmaq, növbəti mərhələdə isə Aİ-ni qlobal güc mərkəzinə çevirmək idi. Üç-dörd il ərzində bu məsələ üzərində geniş fikir mübadilələri aparıldı. Amma Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibə başladıqdan sonra Fransa və Almaniyanın bu istiqamətdə atdığı bütün addımlar fiaskoya uğradı. Aİ əvvəlki vəziyyətinə qayıtmağa, yəni Avropa ölkələri yenidən ABŞ-ın çətiri altında bir araya gəlməyə məcbur oldu. ABŞ Avropa üzərində təsir imkanlarını daha da artırdı. Ukraynada müharibənin davam etdiyi bir zamanda bu məsələ tam fərqli formada yenidən gündəmə gəlir”.

ABŞ və NATO-nun buna münasibəti necə olacaq?

“Vaxtilə vahid Avropa ideyası mühüm müzakirə obyektinə çevriləndə ABŞ buna tam şəkildə qarşı çıxırdı. Vaşinqton bu ideyanın həyata keçməməsi üçün Avropa İttifaqına, xüsusilə də Fransa və Almaniyaya ciddi təzyiqlər edirdi. Amma hazırki dövrdə, yəni Trampın birinci hakimiyyəti və Bayden administrasiyası dövrü ilə müqayisədə Aİ-nin bu cür addımları Vaşinqtonu o qədər də narahat etmir. Vaşinqton hələ ki, kəskin reaksiya vermir. Çünki Trampın özü Avropa ölkələrindən öz müdafiə xərclərini artırmağı və təhlükəsizliyinə daha çox diqqət ayırmağı tələb edir. Tramp və onun komandası öz çıxışlarında dəfələrlə açıq şəkildə bəyan ediblər ki, ABŞ Avropanın təhlükəsizliyinə zamin durmaqda daha maraqlı deyil,” - deyə A.Nərimanlı NATO-nun da Aİ-nin bu təşəbbüsünə etiraz etməyəcəyini düşünür. Amma bir halda: “Aİ-nin üzv ölkələri bu fond vasitəsilə ABŞ və digər ölkələrdən yeni hərbi ləvazimatlar alacaqlar, öz hərbi sənayesini inkişaf etdirəcəklər. Bu, NATO-ya, eləcə də Tramp administrasiyasına sərf edir. Əgər bu fond NATO-nun prinsipləri çərçivəsində fəaliyyət göstərəcəksə, NATO-nun nizamnaməsinə uyğun addımlar atacaqsa, belə bir halda heç bir etiraz olmayacaq. Lakin əgər bu fondun vəsaiti vahid ordunun yaradılmasına xərclənəcəksə, NATO daxil olmaqla ABŞ buna qarşı çıxacaq”. 

Yunis ABDULLAYEV