AMEA nın kəşfi: “İlgilənməyi” məişətdə istifadə edin!

Son günlər mediada Türkiyə türkcəsindən gələn bəzi sözlərin – xüsusilə “ilgilənmək” və “bəlirləmək” ifadələrinin efirdə işlədilməsinin məqsədəuyğun olub-olmaması müzakirə olunur. Məsələ artıq ədəbi norma çərçivəsindən çıxaraq dil siyasəti müstəvisinə daşınır.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun aparıcı elmi işçisi Təranə Şükürlü Axar.az-a açıqlamasında bildirib ki, bu sözlərin Azərbaycan dilində qarşılığı mövcuddur və bu səbəbdən onların ədəbi dildə işlədilməsi norma hesab olunmur. Onun sözlərinə görə, “ilgilənmək” və “bəlirləmək” tarixi baxımdan ortaq sözlər olsa da, ədəbi dil səviyyəsində deyil, məişət üslubunda istifadə oluna bilər.

Məhz burada əsas sual yaranır: tarixi baxımdan ortaq olan sözlərin dilə daxil olması niyə normadan kənar sayılmalıdır?

Əgər prinsip “qarşılığı varsa, işlədilməsin”dirsə, onda dilimizdəki bütün sinonimləri lüğətdən çıxarmalıyıq. Dilin zənginliyi məhz alternativlərin mövcudluğundadır.

Digər tərəfdən, “qarşılığı varsa, işlədilməməlidir” prinsipi əcnəbi dillərdən daxil olan sözlərə aiddir. Əgər dil “öz ailəsindən” – bu kontektdə Azərbaycan dili mənsub olduğu türk dili ailəsindən söz qəbul edirsə, burda hansı “yerli qarşılığından” müzakirəsi açıla bilər?

Efirdə “uje”, “okey”, “kontent”, “layk/like” kimi sözlər işlədiləndə ciddi reaksiya verilmədiyi halda, ortaq türk sözlərinin problem kimi təqdim edilməsi məntiqi suallar doğurur. Əgər məqsəd doğrudan da dilin saflığıdırsa, prioritet tamamilə yad və struktur baxımından dilimizə uyğunlaşmayan sözlər olmalıdır.

Üstəlik, “maraqlanmaq” sözünün özü də türk mənşəli “saf söz” deyil və alınmadır. Bu halda “ilgilənmək” niyə “daha yad” hesab olunmalıdır?

Dil tarix boyu qarşılıqlı təsir və sinxronlaşma üzərində qurulub. Azərbaycan və Türkiyə türkcəsi eyni dildir və təbii şəkildə bir-birini zənginləşdirir. Hazırda Türkiyə türkcəsində Azərbaycan türkcəsindən çoxsaylı sözlər qəbul edildiyini də müşahidə edirik. Bu, təbii prosesdir və bu proses süni şəkildə məhdudlaşdırılarsa, inteqrasiya necə baş verəcək? Bir tərəfdən ortaq əlifba, ortaq terminologiya müzakirə edilir, digər tərəfdən ortaq sözlərə “məişət səviyyəsi” statusu verilir.

Əgər türk dilindən alınan sözlərlə ingilis dilindən alınan sözlərə eyni prinsip tətbiq olunacaqsa, bu halda “ortaq dil ailəsi”nin məntiqi qalmır.

Dil qorunmalıdır – bəli. Amma qoruma ilə qapalı sistem yaratmaq eyni şey deyil.