Antarktida maraqların toqquşduğu məkana çevrilir ŞƏRH

Dünyanın ən soyuq nöqtəsi Antarktida hesab olunur. Qitənin az yağıntılar səbəbindən daxili hissəsi texniki cəhətdən dünyanın ən böyük səhrasıdır. Bu ərazilərə il ərzində 18-20 santimetr yağıntı düşür. Ərazilərdə daimi yaşayış yoxdur, sadəcə insanlar müəyyən zamanlarda materikə səfərlər edirlər. Bu səfərlər əsasən turizm və tədqiqat xarakteri daşıyır. Hal-hazırda müxtəlif ölkələrdən 5 minə yaxın tədqiqatçı Antarktida ilə bağlı tədqiqatlara cəlb olunub.Aparılan araşdırmalarla sübuta yetirilir ki, dünya yarandan bu ərazilərdə məskunlaşma olmayıb. Heyvanat aləmi də azdır. Sadəcə pinqvin və suiti kimi soyuğadavamlı canlılar Antarktidanın daimi sakinləridir. Antarktidanı ilk dəfə 1820-ci ildə Rusiya tərəfindən təşkil olunmuş Mixail Lazarev və Faddey Bellinshauzenin ekspedisiyası kəşf edib. Lakin çətin iqlim şəraiti və qitənin qalan dünyadan təcrid olunması sonrakı dövrlərdə onun tədqiq edilməsinə böyük maneələr törədib.

Antarktidanın beynəlxalq statusunu 1959-cu ildə 12 ölkə tərəfindən imzalanmış və indi 50 iştirakçı tərəfə malik olan “Antarktika haqqında konvensiya” müəyyən edir. Müqaviləyə əsasən materikdə hərbi sınaqlar keçirmək və faydalı qazıntıların hasilatı ilə məşğul olmaq qadağandır. Eyni zamanda Antarktida üzərində heç bir ölkə suverenliyə malik ola bilməz. Lakin bəzi ölkələr onun ərazisinə iddia irəli sürüb və qitəni Cənub Qütbündən sahilə qədər uzanan sektorlara bölüblər. İspaniya, kəşf edilməzdən əvvəl belə, qitəyə rəsmi olaraq iddia edən ilk ölkə olub və sonradan Çili və Argentina tərəfindən "miras götürülüb". 1840-cı ildə Fransa sektorlardan birinə iddia irəli sürməyə başlayıb. Böyük Britaniya ərazinin demək olar ki, yarısını işğal etməyə cəhd edib və Avstraliya və Yeni Zelandiyanın müstəqilliyindən sonra bəzi əraziləri onlara verib. 1930-cu illərdə Norveç də öz hüquqlarını tələb edib. Lakin, 1,6 milyon kvadrat kilometr əraziyə malik Mari Berd Torpağı heç vaxt iddia edilməyib.

Ayrı-ayrı ölkələrin iddiaları ümumiyyətlə bir-biri tərəfindən tanınır, lakin Böyük Britaniya, Argentina və Çilinin iddiaları üst-üstə düşür. 1952-ci ildə bu, hətta Argentina hərbi qüvvələrinin Antarktida sularına daxil olan Britaniya gəmisinə atəş açması ilə nəticələnib. London hətta Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində Çili və Argentinanın iddialarının etibarsız elan edilməsini tələb edərək iddia qaldırıb. Eyni zamanda, SSRİ və ABŞ Antarktidaya öz iddialarını irəli sürmək imkanlarını müzakirə edirdilər.

Nəticədə, cansız qitəyə iddialar sülh yolu ilə həll edildi. 1959-cu ildə Antarktida Müqaviləsi imzalandı. Müqaviləni rəsmi olaraq iddia irəli sürən yeddi ölkə imzaladı: SSRİ, ABŞ, Yaponiya, Belçika və Cənubi Afrika. Daha sonra daha 46 ölkə qoşuldu, ən sonuncusu 2024-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ oldu. Müqavilənin tərəfləri 60-cı paraleldən cənubdakı bütün torpaqları silahsızlaşdırılmış zona elan etmək barədə razılığa gəldilər. Antarktida elmi ərazi elan edildi və tədqiqat azadlığı tətbiq edildi. 1998-ci ildə Antarktidada 2048-ci ilə qədər hər hansı bir mineral hasilatını qadağan edən əlavə bir protokol qüvvəyə mindi. Qitədə kömür, qızıl, mis, platin və dəmir yataqları, eləcə də böyük neft və qaz ehtiyatları var, lakin onların hasilatı hər halda gəlirsizdir.

Antarktida silahsızlaşdırılmış qitə olsa da…

Antarktidada milli təmsilçilik tədqiqat stansiyaları ilə məhdudlaşır. İyirmi bir ölkə 43 daimi bazaya sahibdir və təxminən eyni sayda stansiya yalnız yay aylarında fəaliyyət göstərir. Beş daimi stansiya Rusiya bayrağı altında fəaliyyət göstərir. Onlardan biri olan Vostok qitənin dərinliyində yerləşir və ən soyuqdur, orta illik temperatur -55 dərəcə Selsi təşkil edir. Daimi Amerika Amundsen-Skott Stansiyası birbaşa Cənub Qütbündə yerləşir. Antarktidada yaşayan qütb tədqiqatçılarının sayı qışda 1200-dən yayda 4800-ə qədər dəyişir.

Antarktida silahsızlaşdırılmış qitə olsa da, nəzəri olaraq müəyyən hərbi əhəmiyyətə malik ola bilər. 2023-cü ildə döyüş növbətçiliyinə başlayan Rusiyanın Sarmat qitələrarası ballistik raketi Şimal və Cənub Qütbləri üzərindən uçmaq üçün nəzərdə tutulub. Bu, raketin döyüş başlığını potensial düşmən üçün qeyri-adi bir trayektoriya boyunca çatdırmaq və hava hücumundan müdafiə sistemlərindən yayınmaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Hipotetik olaraq Antarktida üzərindən uçaraq, Sarmat nüvə çəkindirmə qabiliyyəti təmin edir və düşmənin potensial münaqişədə ilk dəfə nüvə silahından istifadə etməsinin qarşısını alır.

İqtisadi cəhətdən Antarktida yalnız turizm üçün maraqlıdır. Qitəyə dəniz və ya hava yolu ilə çatmaq olar. Turistlərin əksəriyyəti sahil boyunca dəniz kruizlərindən zövq alır; 2025-ci ildə təxminən 124.000 nəfər bu xidmətdən istifadə edib. Bu cür turlar Argentina, Çili və Avstraliyada təşkil olunur. Həmçinin, məsələn, Keyptaundan Cənubi Afrikaya gəzinti uçuşları da mövcuddur, baxmayaraq ki, 1979-cu ildə əksəriyyəti turist olan 257 nəfərin ölümünə səbəb olan təyyarə qəzası səbəbindən uzun müddət həyata keçirilməyib.

İlham ƏLİYEV