AQEM üzvlüyü: dövlətləri birləşdirən əməkdaşlıq imkanları

Dövlətlər beynəlxalq təşkilatlara müxtəlif səbəblərdən qoşulurlar: təhlükəsizlik maraqlarını qorumaq, iqtisadi əlaqələri genişləndirmək, siyasi dialoqda iştirak etmək və beynəlxalq proseslərdə öz mövqelərini gücləndirmək. Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə (AQEM) də bu baxımdan üzv dövlətlərə geniş əməkdaşlıq imkanları təqdim edən platformadır. Lakin onun əhəmiyyətini anlamaq üçün yalnız üzvlük faktına deyil, ölkələrin təşkilata qoşulmazdan əvvəlki imkanları ilə üzvlükdən sonra əldə etdikləri əməkdaşlıq vasitələrinə də nəzər salmaq lazımdır.
AQEM 1992-ci ildə Asiyada sülh və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi məqsədilə irəli sürülmüş təşəbbüsdən yaranıb. İlk mərhələdə məhdud sayda dövlətin iştirakı ilə başlayan proses sonrakı illərdə genişlənərək müxtəlif siyasi sistemləri və iqtisadi inkişaf səviyyələrini təmsil edən ölkələri birləşdirən platformaya çevrilib. 2002-ci ildə Almatı Aktının qəbul edilməsi təşkilatın institusional əsaslarının möhkəmləndirilməsində mühüm mərhələ olub. 2026-cı ildə Laosun üzvlüyünün təsdiqlənməsi ilə AQEM-in üzvlərinin sayı 29-a çatıb.
Üzvlükdən əvvəl dövlətlər təşkilatın işində müşahidəçi statusu ilə iştirak edə və ya onun fəaliyyəti ilə maraqlanan tərəf kimi dialoq imkanlarından yararlana bilərlər. Lakin müşahidəçi statusu ilə tamhüquqlu üzvlük eyni deyil. Üzvlük dövlətə AQEM-in qərar qəbuletmə prosesində iştirak etmək, ümumi təşəbbüslərin formalaşmasına töhfə vermək və təşkilatın əməkdaşlıq mexanizmlərindən daha geniş şəkildə yararlanmaq imkanı verir. Beləliklə, dövlətin təşkilat daxilindəki rolu və məsuliyyəti artır.
Üzvlükdən sonrakı mərhələdə ölkələr siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadiyyat, nəqliyyat, ətraf mühit, humanitar əlaqələr və təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı inkişaf etdirə bilərlər. Bununla belə, üzvlük hər bir dövlət üçün avtomatik iqtisadi artım, investisiya və ya təhlükəsizlik zəmanəti yaratmır. Nəticələr ölkələrin fəallığından, ortaq layihələrdən və qəbul edilmiş qərarların həyata keçirilməsindən asılıdır. Bu səbəbdən AQEM-in əsas üstünlüyü hazır nəticələr verməsində deyil, onların əldə olunması üçün dövlətlərə birgə fəaliyyət meydanı yaratmasındadır.
Laosun təcrübəsi bu prosesin diqqətçəkən nümunəsidir. Ölkə 2017-ci ildən AQEM-də müşahidəçi statusuna malik idi. Sonrakı illərdə təşkilatla əlaqələrini inkişaf etdirən Laos 2026-cı ildə tamhüquqlu üzvlüyə keçmək təşəbbüsü ilə çıxış etdi və Bakı Zirvə Görüşündə üzv dövlət kimi qəbul olundu. Bu addım Laos üçün təşkilatın qərarvermə prosesində daha fəal iştirak etmək və Asiyanın digər ölkələri ilə əməkdaşlıq əlaqələrini genişləndirmək imkanı yaradır. Lakin bu imkanların konkret faydaya çevrilməsi gələcək fəaliyyətin nəticələrindən asılı olacaq.
Azərbaycanın təcrübəsi isə AQEM-də iştirakın başqa bir tərəfini göstərir. Ölkəmiz təşkilatın üzvlərindən biri olmaqla yanaşı, 2024-cü ildən sədrliyi həyata keçirib, 2026-cı ildə isə bu mandatı 2028-ci ilədək davam etdirmək üçün üzv dövlətlərin dəstəyini qazanıb. Azərbaycanın sədrliyi dövründə əlaqəlilik, rəqəmsallaşma və dayanıqlı inkişaf istiqamətlərinə diqqət yetirilməsi təşkilatın fəaliyyətini praktiki əməkdaşlıqla zənginləşdirmək məqsədi daşıyır. Bakının zirvə görüşünə ev sahibliyi etməsi, yeni üzvün qəbulunda iştirak etməsi və Azərbaycanın namizədi Sultan Hacıyevin AQEM-in baş katibi təyin olunması ölkəmizin təşkilatdakı mövqeyini gücləndirən mühüm nəticələrdir.
Beləliklə, AQEM-ə üzvlük dövlətlər üçün beynəlxalq münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Üzvlükdən əvvəl mövcud olan əlaqələr daha sistemli əməkdaşlığa çevrilir, ölkələrin ortaq qərarlara təsir imkanları genişlənir və yeni tərəfdaşlıqlar üçün zəmin yaranır. Azərbaycanın nümunəsi göstərir ki, təşkilat daxilində fəal mövqe tutmaq yalnız milli maraqları ifadə etməyə deyil, ümumi regional gündəliyin formalaşmasına da töhfə verməyə imkan yaradır. Əsas məqsəd isə bu imkanları davamlı əməkdaşlığa, qarşılıqlı etimada və xalqların rifahına xidmət edən real nəticələrə çevirməkdir.

Seyidov Rza
YAP Sədərək rayon təşkilatının
Heydərabad qəsəbə tam orta məktəbi ƏPT sədri