Arıqlama iynələri: elmi inqilab, yoxsa riskli trend?

Son illərdə dünya səhiyyəsində ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri arıqlama iynələridir. Xüsusilə semaglutid və tirzepatid tərkibli preparatlar piylənmə müalicəsində güclü effektləri ilə diqqət çəkir. Klinik tədqiqatlar göstərir ki, bu dərmanlar bəzi hallarda bədən çəkisinin 15–20 faizinə qədər azalmasına səbəb ola bilir və bu nəticə piylənmə müalicəsində əvvəlki standartlarla müqayisədə ciddi irəliləyiş sayılır.

Bakıvaxtı.az "Musavat.com"a istinadən xəbər verir ki, elmi məlumatlara görə, tirzepatid və semaglutid hazırda ən güclü qeyri-cərrahi arıqlama vasitələri hesab olunur. Aparılan böyük klinik sınaqlarda tirzepatid istifadə edən şəxslərdə orta çəki itkisi təxminən 20 faizə yaxın olduğu halda, semaglutid istifadə edənlərdə bu göstərici 14–15 faiz aralığında qeydə alınıb. Bu nəticələr piylənmənin yalnız kosmetik deyil, ciddi metabolik xəstəlik kimi müalicəsində yeni mərhələ kimi qiymətləndirilir.

Bununla belə, mütəxəssislər bu dərmanların təsirini “möcüzə” kimi təqdim etməyi düzgün hesab etmir. Çünki real həyatda nəticələr klinik sınaqlardan daha zəif ola bilir. Əsas səbəblər arasında dərmanın dayandırılması, həyat tərzinə tam əməl edilməməsi və fərdi metabolik fərqlər göstərilir.

Elmi araşdırmaların ortaq nəticəsi odur ki, bu preparatların yan təsirləri xüsusilə həzm sistemi ilə bağlıdır. Ən çox rast gəlinən problemlər ürəkbulanma, qusma, ishal və qəbizlikdir. Araşdırmalar göstərir ki, istifadə edənlərin böyük hissəsində bu simptomlar müalicənin ilk mərhələsində daha güclü olur və zamanla azalır. Bununla yanaşı, bəzi hallarda öd kisəsi problemləri və nadir ciddi ağırlaşmalar da qeydə alına bilər.

Son elmi icmallar göstərir ki, GLP-1 əsaslı arıqlama dərmanları (məsələn, semaglutid və oxşar preparatlar) istifadə edən insanlarda pankreatit (mədəaltı vəzinin iltihabı) və digər ciddi ağırlaşmaların yaranma ehtimalı, bu dərmanı qəbul etməyən (amma eyni şərtlərdə olan) insanlarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə daha yüksək deyil.

Həkimlər xüsusilə sürətli çəki itkisinin özünün də ayrıca risk yaratdığını vurğulayırlar: bu proses zamanı əzələ kütləsinin azalması və öd daşı yaranma ehtimalı arta bilər.

Digər mühüm məqam isə dərmanın dayandırılması ilə bağlıdır. Tədqiqatlar göstərir ki, arıqlama iynələri kəsildikdən sonra bir çox insanda iştaha yenidən artır və çəkinin müəyyən hissəsi geri qayıda bilir. Buna görə bəzi mütəxəssislər bu preparatları qısa kurs deyil, uzunmüddətli metabolik terapiya kimi qiymətləndirir.

Bütün bunlara baxmayaraq, bu dərmanların müsbət tərəfləri də az deyil. Onlar yalnız çəki azaltmır, həm də ürək-damar risklərini azalda, diabet nəzarətini yaxşılaşdıra və bəzi xroniki xəstəliklərdə əlavə fayda verə bilir. Buna görə də hazırda bir çox ölkədə bu preparatlar artıq yalnız “arıqlama vasitəsi” deyil, kompleks metabolik müalicə kimi qəbul edilir.

Arıqlama iynələri tibbdə real irəliləyiş hesab olunsa da, onların nəzarətsiz və həkimsiz istifadəsi ciddi risklər yarada bilər. Elmi ədəbiyyatın ümumi mövqeyi budur: bu dərmanlar effektivdir, lakin təhlükəsiz “qısa yol” deyil və yalnız tibbi nəzarət altında istifadə olunmalıdır.

Ankara Təlim və Tədqiqat Xəstəxanasının endokrinologiya mütəxəssisi professor Mustafa Altay arıqlama iynələrinin yalnız həkim nəzarəti altında istifadə edilməli olduğunu bildirib.
Onun sözlərinə görə, sosial mediada yayılan yanlış məlumatlar səbəbindən bu dərmanlara maraq artıb, lakin düzgün istifadə olunmadıqda ciddi yan təsirlər yarana bilər.

Həkim qeyd edib ki, arıqlama inyeksiyaları əsasən 2-ci tip diabet xəstələrində və həyat tərzini dəyişsə də arıqlaya bilməyən piylənmə xəstələrində tətbiq olunur. Bu müalicə yalnız bədən kütlə indeksi 30-dan yuxarı olan şəxslərə uyğun ola bilər və mütləq tibbi nəzarət tələb edir.

Mütəxəssis bildirib ki, inyeksiyanı istifadə etməzdən əvvəl xəstənin böyrək və qaraciyər funksiyaları yaxşı olmalı, pankreatit keçirməmiş olmalı, ailəsində tiroid xərçəngi və ya endokrin sindromlar olmamalıdır. Dərman mədə-bağırsaq sistemi, öd kisəsi və mədəaltı vəziyə təsir göstərə bilər. Həmçinin uzun müddət insulin istifadə edən bəzi diabet xəstələrində görmə ilə bağlı yan təsirlər qeydə alınıb.

Professor reseptsiz istifadənin xüsusilə təhlükəli olduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, bəzi hallarda xəstələr saxta dərmanlarla qarşılaşa bilər və preparatın içində insulin olması qan şəkərinin kəskin düşməsinə, komaya və hətta ölümə səbəb ola bilər. Allergik reaksiyalar və ürək çatışmazlığının ağırlaşması kimi risklər də mövcuddur.