Astana və Bakı: TDT nin perspektivlərinə dair ümumi baxış TƏHLİL

Məlum olduğu kimi, 6–7 oktyabr tarixlərində Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) dövlət başçılarının Zirvə görüşü keçiriləcək. Gözlənildiyi kimi, sammit türk əməkdaşlığının inkişafında mühüm mərhələ olacaq, türk dövlətləri arasında dialoq üçün möhkəm zəmin yaradacaq. Təşkilatın yaranmasından bəri ən fəal rollardan birini Qazaxıstan oynayır. Astana Türk Dövlətləri Təşkilatını yalnız mədəni deyil, həm də strateji inteqrasiya layihəsi kimi görür və bunu Avrasiyanın yeni arxitekturasında ölkənin mövqelərini gücləndirmək üçün bir vasitə sayır. Prezident Kasım-Jomart Tokayevin formalaşdırdığı prioritetlər praqmatik iqtisadi maraqlarla türk birliyinin simvolik və sivilizasiya ölçülərinin uzlaşdırılması ideyası üzərində qurulub. Qazaxıstan üçün vacibdir ki, TDT milli strategiyaların kollektiv qərarlar və ortaq layihələr hesabına gücləndirildiyi məkan olsun və təşkilat tədricən beynəlxalq münasibətlərdə nüfuzlu subyekt statusu qazansın. Bu kontekstdə nəqliyyat və enerji məsələləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 

Çin, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz və Avropanı birləşdirən Orta Dəhliz Tokayev tərəfindən Qazaxıstanın əsas halqalardan biri olduğu magistral layihə kimi qiymətləndirilir. Astanın təşəbbüsləri Aktau və Kurık limanlarının ötürücülük qabiliyyətinin artırılmasına, dəmir yolu şəbəkəsinin modernləşdirilməsinə və dayanıqlı multimodal marşrutların yaradılmasına yönəlib. Qazaxıstan üçün bu, təkcə tranzit gəlirləri məsələsi deyil, həm də ölkənin Avrasiyanın logistika mərkəzi kimi mövqeyini möhkəmləndirməsinin strateji şərtidir. TDT platformasında bu mövzu ilk növbədə Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistanın maraqlarını birləşdirən əsas elementə çevrilir.

Enerji bloku da Astanın prioritetlərində mərkəzi yer tutur. Qazaxıstan TDT çərçivəsində enerji əməkdaşlığının institusionallaşdırılması ideyasını irəli sürür və bunun yalnız ənənəvi karbohidrogen sahələrində deyil, həm də “yaşıl” energetika sahəsində ortaq səyləri tələb etdiyini vurğulayır. Bərpa olunan enerji mənbələrinə keçid strateji çağırış kimi qiymətləndirilir və Qazaxıstan öz dekarbonizasiya proqramlarına söykənərək bu sahədə lider rolunu oynamağa çalışır. Astana üçün vacibdir ki, TDT texnologiya mübadiləsi, ortaq elmi tədqiqatlar və ümumi standartların hazırlanması üçün platforma olsun, bu isə türk ölkələrinin qlobal bazarlarda rəqabət qabiliyyətini artıracaq.

Bu strategiyada Azərbaycan–Qazaxıstan əməkdaşlığı faktoru xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bakı və Astana faktiki olaraq Orta Dəhlizin “ikiqat çərçivəsini” formalaşdırır: Qazaxıstanın Xəzərə çıxışı və Azərbaycanın liman imkanları Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa ilə birləşdirir. Son illərdə tərəflər Xəzər üzərində bərə əlaqəsini fəal inkişaf etdirir, nəqliyyat infrastrukturuna sərmayələri artırır, tarif siyasətini və logistik prosesləri uzlaşdırırlar. Qazaxıstan Azərbaycanı yalnız nəqliyyat deyil, həm də enerji sahəsində əsas tərəfdaş kimi görür, çünki məhz Azərbaycanın terminalları və boru kəmərləri vasitəsilə Qazaxıstan neftinin bir hissəsi dünya bazarına çıxır. TDT platformasında bu əməkdaşlıq əlavə siyasi çəki qazanır və təşkilatın digər üzvləri üçün nümunə ola biləcək ikitərəfli əməkdaşlıq modelinə çevrilir.

Tokayevin təşəbbüslərində rəqəmsal gündəlik də mühüm yer tutur. Qazaxıstan türk dövlətlərinin ümumi rəqəmsal ekosisteminin yaradılmasını, elektron ticarətin inkişafını, kibertəhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanı və startapların dəstəklənməsini müdafiə edir. Rəqəmsal iqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amilə çevrildiyi şəraitdə Astana TDT-yə müasir ölçü qazandırmağa çalışır ki, türk dünyası mədəni-tarixi birlik çərçivəsindən çıxaraq texnoloji qloballaşmada öz yerini tutsun.

Ümumilikdə, Qazaxıstanın prioritetləri TDT-ni mədəni kökləri, iqtisadi praqmatizmi və texnoloji modernizasiyanı birləşdirən çevik və dinamik ittifaq kimi istifadə etmək istəyini əks etdirir. Bu sxemdə Azərbaycan–Qazaxıstan əməkdaşlığı praktiki mühərrik rolunu oynayır: Bakı və Astanın ortaq layihələri infrastruktur və enerji çərçivəsini formalaşdırır, onsuz nə Orta Dəhliz, nə də iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşməsi real məzmun kəsb edə bilərdi. Qazaxıstan üçün bu, tranzit və enerji statusunu möhkəmləndirmək imkanıdır, Azərbaycan üçün isə Cənubi Qafqazın əsas habı rolunu gücləndirmək vasitəsidir. TDT üçün isə bu, qlobal iqtisadiyyatda nəzərəçarpacaq praktik çəkiyə malik struktur kimi formalaşmaq deməkdir.

Politoloq İlqar Vəlizadə