Astronomlar ilk dəfə ekzoplanetin yoxa çıxdığını müşahidə ediblər

TOI 2535 b ekzoplaneti, ulduzunun yaxınlığında orbitdə fırlanan qaz nəhəngi olan isti Yupiterdir. Diametri təxminən 123.000 kilometrdir və kütləsi Yupiterin kütləsi ilə müqayisə edilə bilər. O, ulduzunun ətrafında hər 8.236 gündə bir dövr edir. Onun ulduzu, TOI 2535, Günəşdən bir qədər kiçik və daha soyuq olan narıncı cırtdandır. Sistemin özü Yer kürəsindən təxminən 1100 işıq ili məsafədə yerləşir. TOI 2535 b ekzoplaneti yeddi il ərzində hər gün öz ulduzu ilə Yer arasından keçib, sonra qəfildən astronomların nəzərindən yoxa çıxıb. Bu, ulduz müşahidəsi tarixində ilk belə hadisədir. Alimlər başqa bir planetin günahkar olduğunu irəli sürüblər.

Qeyd edək ki, ekzoplanet tranzitlər sayəsində kəşf edilib. Bunlar ulduzun qarşısındakı planetin keçidləridir və bu müddət ərzində onun işığı bir qədər azalır. Bu parlaqlıq dalğalanmaları 2019-cu ildən bəri Transiting Exoplanet Survey Peyk (TESS) tərəfindən qeydə alınıb. Lakin hər yeni müşahidə dövrü ilə siqnal dəyişib: parlaqlıq düşməsi daha dayazlaşdı və tranzitlərin özü qısaldı. 2026-cı ilin mart ayına qədər planet gözdən itib. TOI 2535 b-nin həqiqətən də ulduzunun qarşısında görünməyi dayandırdığını təsdiqləmək üçün astronomlar son TESS məlumatlarını yenidən araşdırıblar. Onlar teleskopun son dərəcə zəif tranzitləri qaçırıb-qaçırmadığını yoxladılar. Lakin, hərtərəfli axtarış onların heç bir izini aşkar etmədi. Bu o deməkdir ki, tranzitlərin yoxa çıxması müşahidə səhvləri ilə deyil, planetin orbitindəki dəyişikliklə bağlıdır.

Məlumatda bildirilir ki, gənc Beta Pictoris ulduzunun ətrafındakı tozlu "Pişik Quyruğu" strukturu ilk dəfə görünən və yaxın infraqırmızı işıqda çəkilib. Yeni məlumatlar bizə bu planet sisteminin keçmişinə nəzər salmağa imkan verib.

Fakt budur ki, TOI 2535 b özü yoxa çıxmayıb və ulduzun ətrafında fırlanmağa davam edir. Lakin, onun orbitinin Yerə nisbətən meyli nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişib. Əvvəllər planet bizimlə ulduzunun arasından keçərək onu qismən gizlədirdi. İndi o, bir az fərqli trayektoriya boyunca hərəkət edir və artıq ulduz diskinin fonunda keçmir. Bəs niyə?

Başqa bir qəribəlik bu suala cavab verməyə kömək edibn. TOI 2535 b Günəşin qarşısından nizamsız şəkildə keçib: bəzən gözləniləndən altı saat tez, bəzən altı saat gec. Astronomlar bu sapmaların TOI 2535 b-nin hərəkətinə təsir edən başqa bir planetin cazibə qüvvəsi ilə əlaqəli ola biləcəyinə inanırlar.

Planetar hərəkətləri modelləşdirərək tədqiqatçılar ən çox ehtimal olunan günahkarın kütləsi Saturnla müqayisə edilə bilən başqa bir qaz nəhəngi olduğunu aşkar ediblər. Onun cazibə qüvvəsi TOI 2535 b-nin orbitinin istiqamətini dəyişməsinə səbəb olur. Üstəlik, bu qonşu planetlərin orbitləri bir-birinə nisbətən ən azı beş dərəcə əyilmiş görünür.

M.MİRZƏ
XQ