MANQURTLAŞMA TƏHLÜKƏSİ İmperiyalar oyanır, türk dünyası nə edəcək?

Dünya yenidən imperiyaların dilində danışmağa başlayıb. Qərbdə millətçilik və islamofobiya yüksəlir,Vaşinqton öz maraqlarını qlobal qaydaya çevirməyə çalışır, Moskva isə keçmiş imperiya sərhədlərinin nostaljisi ilə yaşamaqda davam edir. Böyük dövlətlər üçün suverenlik bəzən başqalarına aid olanda xatırlanan prinsipə çevrilir. Belə bir dünyada kiçik və orta dövlətlərin qarşısında amansız sual dayanır - öz taleyini özünmü müəyyənləşdirəcəksən, yoxsa başqalarının geosiyasi hesablamasında bir rəqəm olacaqsan?

Məhz bu sual türk dövlətlərinin əməkdaşlığına yeni məna verir. Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistanı birləşdirən tarixi, dil və mədəni yaxınlıq artıq yalnız ortaq keçmişin xatirəsi deyil. Bu, dəyişən dünya nizamında müstəqil gələcək qurmaq üçün siyasi və iqtisadi potensialdır.

Ancaq bu potensial öz-özünə gücə çevrilmir. Ortaq iqtisadi maraqlar, nəqliyyat və enerji infrastrukturu, müdafiə sənayesi, texnologiya və diplomatik koordinasiya lazımdır. Türk Dövlətləri Təşkilatının əhəmiyyəti də məhz bundadır - söhbət emosional birlikdən deyil, Avrasiyada real siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq platformasından gedir.

Türk birliyi kiməsə qarşı yaradılan cəbhə deyil. Nə Qərbə, nə Rusiyaya, nə də başqa dövlətlərə qarşı da deyil. Başqa xalqları kənarlaşdıran, dini və etnik üstünlük iddiasına söykənən birlik tənqid etdiyimiz millətçi qapanmanın başqa forması olardı. Əsl güc bərabərhüquqlu tərəfdaşlıqda, suverenliyə hörmətdədir. Türkiyənin, Azərbaycanın, Qazaxıstanın və Özbəkistanın maraqları fərqlidir. Məsələ bu fərqləri aradan qaldırmaqda deyil, onları ortaq strateji məqsədlər ətrafında uzlaşdırmaqdadır.

Azərbaycan bu prosesdə xüsusi mövqeyə malikdir. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Mərkəzi Asiya ilə tarixi və iqtisadi əlaqələr, Avropa ilə enerji və nəqliyyat əməkdaşlığı ölkəmizə mühüm manevr imkanları yaradır.

Orta Dəhliz bunun ən konkret nümunəsidir. Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər vasitəsilə Azərbaycana, buradan Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya uzanan marşrut təkcə iqtisadi layihə deyil. Bu, region dövlətlərinin alternativ əlaqələr quraraq geosiyasi asılılıqlarını azaltmaq imkanının göstəricisidir.

Zəngəzur istiqamətində kommunikasiyaların açılması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Lakin nəqliyyat bağlantıları dövlətlərin suverenliyi və beynəlxalq hüquq əsasında qurulmalıdır. Əks halda iqtisadi əməkdaşlıq yeni siyasi qarşıdurmanın predmetinə çevrilə bilər.

Azərbaycanın müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətləri paralel inkişaf etdirməsi, türk dövlətləri ilə əlaqələrini institusional səviyyəyə qaldırması milli maraqların tələbidir. Böyük dövlətlərin təzyiqindən yayınmaq üçün başqa bir güc mərkəzinin orbitinə düşmək isə çıxış yolu deyil. Türk əməkdaşlığının məqsədi yeni asılılıq yaratmaq yox, müstəqil qərarvermə imkanlarını genişləndirmək olmalıdır.

Çingiz Aytmatovun "Gün var əsrə bərabər" romanındakı manqurt obrazı bir faciəni xatırladır - keçmişini, yaddaşını itirən insan öz taleyinin sahibi olmaq imkanını da itirir. Türk dünyası üçün bu iki ədəbi həqiqət xüsusi məna daşıyır- həmrəy olmaq, amma yaddaşsız və iradəsiz kütləyə çevrilməmək.

Bu əməkdaşlıq etnik romantikadan daha böyük məna daşımalıdır. Söhbət ortaq təhlükəsizlik, enerji, ərzaq, nəqliyyat, texnologiya və investisiya məkanından gedir. Bunun üç dayağı mövcuddur- bərabərhüquqluluq, iqtisadi səmərəlilik və siyasi etimad. Əgər qərarlar vətəndaşların həyatında hiss olunmursa, ən möhtəşəm birlik bəyanatlarının da tarixi dəyəri olmayacaq.

Bugünkü dünya bir daha sübut edir ki, suverenlik yalnız bəyanatla qorunmur. Onu müdafiə etmək üçün iqtisadi dayanıqlıq, siyasi iradə və etibarlı tərəfdaşlar lazımdır. Türk dövlətlərinin qarşısında yeni imperiya yaratmaq deyil, öz vətəndaşlarının rifahını yüksəltmək, müstəqilliklərini qorumaq və qlobal siyasətdə söz sahibi olmaq vəzifəsi dayanır.

Azərbaycan öz coğrafiyasını yalnız tranzit ərazi kimi deyil, Şərqlə Qərb, Şimalla Cənub arasında mühüm siyasi və iqtisadi əlaqə mərkəzi kimi dəyərləndirməlidir. Türkiyə ilə müttəfiqlik, Mərkəzi Asiya ilə inteqrasiya, Avropa ilə əməkdaşlıq və qonşularla sülh bir-birini tamamlamalıdır. Türk dövlətlərinin maraqları həmişə üst-üstə düşməyəcək. Əsl diplomatiya fərqli maraqları qarşıdurmaya çevirmədən ortaq məxrəcə gəlməkdir.

Con Oruellin "1984" romanında hakimiyyət insanın düşüncəsini belə nəzarətə götürür. Çingiz Aytmatovun manqurtu isə yaddaşını itirdiyi üçün öz anasını belə tanımır. Bu iki obrazın arasında bugünkü dünya üçün ciddi bir xəbərdarlıq var- yaddaşını itirən xalq başqasının iradəsinə, iradəsini itirən dövlət isə başqasının hökmünə məhkumdur.

Türk dünyasının qarşısında seçim məhz budur - tarixi qohumluğu siyasi iradəyə, siyasi iradəni iqtisadi gücə, iqtisadi gücü isə müstəqil gələcəyə çevirmək. Çünki imperiyaların yenidən oyandığı bir dünyada ən böyük təhlükə təkcə başqasının sənə hökm etməsi deyil, öz taleyini müəyyənləşdirmək imkanını vaxtında qura bilməməyindir.

Tarix heç kimi əbədi qorumur. Yaddaşını qoruyan, birliyini quran və öz gücünə arxalanan xalqları isə tarixdən silmək o qədər də asan deyil...

Azər Rəşidoğlu

AzPolitika.info