ATƏT Azərbaycanla dialoqu seçir: Bəzi Avropa institutlarının ayılma vaxtı çatdı...

Milli.Az Day.az-da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Avropa Şurası Parlament Assambleyası (AŞPA) və Avropa Parlamenti Azərbaycan mövzusundan getdikcə daha çox siyasiləşdirilmiş qətnamələr qəbul etmək üçün istifadə etdiyi bir vaxtda, ATƏT-in Parlament Assambleyası tamam başqa bir yanaşma nümayiş etdirir - dialoq, müzakirə və həll yollarının axtarışı üçün məkan saxlayır. Məhz bu fərq sentyabrın 3-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin ATƏT PA-nın prezidenti Pere Joan Pons Sampyetro ilə görüşündə xüsusilə aydın şəkildə özünü büruzə verdi.

Bakı ilə ATƏT PA arasında siyasi dialoqun davam etməsi faktı bu gün prinsipcə mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əgər beynəlxalq parlament strukturu həqiqətən də ATƏT məkanında baş verən proseslərə təsir etmək istəyirsə, onun vəzifəsi siyasi mübahisələrdə tərəf tutmaq deyil, dövlətlər arasındakı ünsiyyət üçün şərait yaratmaq olmalıdır.

Məhz bu kontekstdə Azərbaycanın ATƏT PA ilə əlaqələrinin müsbət qiymətləndirilməsi xüsusilə diqqətçəkəndir.

Görüş zamanı Prezident İlham Əliyev və Pere Joan Pons Sampyetro geniş spektrli məsələləri - Azərbaycanın sülh gündəliyindən tutmuş mədəniyyətlərarası dialoqa və mina probleminə qədər olan mövzuları müzakirə ediblər. Qonaq dövlət başçımızı sülh gündəliyinin irəlilədirilməsində əldə edilən nailiyyətlər münasibətilə təbrik edib, tərəflər isə bütün ATƏT məkanına qarşı balanslaşdırılmış yanaşmanın vacibliyini vurğulayıblar.

Bu, bölgənin bu gün ehtiyac duyduğu beynəlxalq əməkdaşlıq formatıdır.

Azərbaycan artıq tamamilə başqa bir siyasi reallıqdadır. Təxminən üç onillik ərzində həllini tapmamış münaqişə başa çatıb. Ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi bərpa olunub, dövlət qarşısında isə postmünaqişə quruculuğu, azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi, keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı və regional əlaqələrin inkişafı kimi vəzifələr durur.

Bununla yanaşı, Prezident İlham Əliyev əvvəlki beynəlxalq mexanizmlərin nə üçün səmərəsiz olduğunu birbaşa xatırlatdı. ATƏT-in Minsk qrupu təxminən 30 il münaqişənin nizamlanmasına cavabdeh olub, lakin heç bir nəticə əldə edə bilməyib. Ermənistan qoşunlarının Azərbaycan ərazisindən çıxarılmasını tələb edən BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri də icra olunmamış qalırdı.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan özü hərbi-siyasi vasitələrlə ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdi.

Ona görə də bu gün münaqişənin sonsuz müzakirələrinin əvvəlki məntiqinə qayıtmaq deyil, ondan sonra qalan real problemlərin həlli üçün beynəlxalq platformalardan istifadə etmək qat-qat vacibdir.

Belə problemlərdən biri də mina təhlükəsidir.

Məhz burada ATƏT PA-nın mövqeyi xüsusilə maraqlıdır. Sentyabrın 3-də keçirilən görüşdə Pere Joan Pons Sampyetro mina probleminin rəhbərlik etdiyi strukturun gündəliyinə daxil olduğunu bildirdi. Bu, Azərbaycanın ATƏT-dən ardıcıl olaraq gözlədiyi məqamla üst-üstə düşür: bəyannamələr deyil, humanitar deminerasiyada (minalardan təmizləmədə) real iştirak.

Hələ avqustun 4-də Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri İnatsio Kassis ilə görüşündə Bakının təşkilatdan bu sahədə daha fəal iştirak və konkret layihələrin həyata keçirilməsini gözlədiyini bəyan etmişdi.

Azərbaycan tərəfi dəfələrlə vurğulayıb ki, minalardan təmizlənmə üzrə əsas yük bu gün dövlətin öz üzərinə düşür. Lakin problemin miqyası o qədər böyükdür ki, beynəlxalq dəstək həyati əhəmiyyət daşımağa davam edir. ATƏT-in müxtəlif layihələrin həyata keçirilməsində təcrübəsi var, təşkilatın bir çox iştirakçı dövləti isə minalardan təmizləmə sahəsində ciddi imkanlara malikdir.

Beləliklə, burada tamamilə konkret əməkdaşlıq sahəsi yaranır - yəni beynəlxalq təşkilatın növbəti qətnamə ilə deyil, real layihə vasitəsilə faydalı ola biləcəyi məhz həmin hal mövcuddur.

Və bu fonunda AŞPA ilə kontrast xüsusilə nəzərə çarpır.

Azərbaycanın Avropa Şurası Parlament Assambleyası ilə münasibətləri son illərdə tamamilə fərqli trayektoriya üzrə inkişaf edib.

2024-cü ilin yanvarında Azərbaycan nümayəndə heyəti AŞPA-nın işində tamhüquqlu iştirak etmək imkanından məhrum edilib. Bundan sonra Assambleya Bakını tənqid edən qətnamələr qəbul etməyə davam edib.

Qanuni sual yaranır: tərəflərdən birinin iştirakını məhdudlaşdıran, sonra isə həmin tərəfin tamdəyərli iştirakı olmadan onun hərəkətlərini müzakirə edən və qiymətləndirən parlament institutu nə dərəcədə səmərəlidir?

Prezident İlham Əliyev AŞPA-nın Azərbaycana yanaşmasındakı ikili standartlardan danışaraq dəfələrlə bu problemə diqqət çəkib.

Üstəlik, söhbət təkcə qətnamələrin sayından getmir. Qat-qat vacib olan bu qarşılıqlı münasibətin öz xarakteridir. Parlament diplomatiyasından kommunikasiya mexanizmi kimi istifadə etmək əvəzində, AŞPA faktiki olaraq təzyiq yolunu tutdu.

Bu, Avropa institutlarının dialoqu, plüralizmi və müxtəlif mövqelərin nəzərə alınmasını təməl demokratik dəyərlər adlandırması fonunda xüsusilə ziddiyyətli görünür.

Dialoq məhz tərəflərin mövqeləri fərqli olduqda məna kəsb edir. Əgər bir tərəf qərarlar qəbul etmək imkanı əldə edirsə, digəri isə tamdəyərli iştirakdan məhrum edilirsə, dialoq məkanı faktiki olaraq minimuma enir.

Oxşar suallar Avropa Parlamentinə münasibətdə də yaranır.

Son dörd-beş ildə bu struktur dəfələrlə Azərbaycana qarşı yönəlmiş sənədlər qəbul edib. Hətta Ermənistana dəstəyə həsr olunmuş son qətnamələrdən biri belə Bakını tənqid edən bir çox müddəalar ehtiva edirdi. Üstəlik, ilkin layihədə belə müddəalar daha çox idi.

Belə bir hiss yaranır ki, Avropa Parlamentində Azərbaycan mövzusuna çox vaxt bölgədəki vəziyyətin obyektiv təhlükəsinin bir hissəsi kimi deyil, əvvəlcədən formalaşmış siyasi optika vasitəsilə baxılır.

Bu da qaçılmaz olaraq erməni lobbisinin təsiri məsələsini ortaya qoyur.

Parlament strukturu digər tərəfin arqumentlərini nəzərə almadan və birbaşa dialoq imkanlarından demək olar ki, istifadə etmədən birtərəfli qiymətləndirmələri sistemli şəkildə təkrar etdikdə, onun qərarları balansı axtarmaq aləti kimi deyil, siyasi təzyiq aləti kimi qəbul olunmağa başlayır.

Avropa Parlamentində erməni lobbisi ətrafında yeni skandal - deputatların illərlə Moskva və Tehranın maraqlarına necə xidmət etməsi

Azərbaycan üçün belə bir mövqe daha da qəbuledilməzdir, çünki o, Cənubi Qafqazda prinsiplər üzrə dəyişmiş reallığı faktiki olaraq nəzərə almır.

Bu gün bölgəyə yalnız 2020-ci ilə qədər mövcud olmuş münaqişə prizmasından baxmaq artıq qeyri-mümkündür. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa edib, separatizmlə mübarizəni başa çatdırıb və azad edilmiş ərazilərin miqyaslı bərpasına başlayıb.

Deməli, beynəlxalq institutlar da öz yanaşmalarını yeni reallığa uyğunlaşdırmalıdırlar.

Bu fonunda xüsusilə vacibdir ki, ATƏT-in Parlament Assambleyasının özü son bir ildə geniş dəyişikliklər və islahatlar prosesindədir. Bu, strukturun rolunun yenidən düşünülməsi və onun məzmunlu siyasi dialoq platforması kimi gücləndirilməsi üçün imkan yaradır.

Burada Azərbaycanın və ATƏT PA-nın özünün maraqları bir çox cəhətdən üst-üstə düşür.

Bakı vəziyyəti obyektiv qiymətləndirməyə, bütün dövlətlərin mövqelərini nəzərə almağa və praktiki həll yolları axtarmağa hazır olan beynəlxalq institutlarla işləməkdə maraqlıdır. ATƏT-in özü üçün də belə bir rolun qorunub saxlanılması prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

Avropada əvvəlki təhlükəsizlik mexanizmlərinin ciddi böhran keçirdiyi şəraitdə, müxtəlif mövqelərə malik dövlətlərlə eyni vaxtda danışmağa qadir olan meydançanın dəyəri yalnız artır.

Xüsusilə də əgər bu meydança fikir ayrılıqlarını özünəməxsus məqsədə çevirmirsə.

Azərbaycan belə bir əməkdaşlığa hazır olduğunu artıq nümayiş etdirir. Sentyabrın 3-də keçirilən görüşdə tərəflər Bakı ilə ATƏT PA arasındakı əlaqələrdən və siyasi dialoqdan məmnunluq ifadə ediblər. Xüsusi olaraq Azərbaycanın mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqindəki rolu qeyd olunub.

Bu o deməkdir ki, münasibətlər qarşılıqlı ittihamlar ətrafında deyil, konkret əməkdaşlıq istiqamətləri ətrafında qurula bilər.

Beynəlxalq institutların nəticə seçmə vaxtı çatdı
Nəticə etibarilə, Avropa parlament strukturlarının qarşısında kifayət qədər sadə bir seçim durur.

Qətnamələr istehsal etməyə, ittiham etməyə, məhdudiyyətlər tətbiq etməyə və siyasi təzyiq göstərməyə çalışmaqda davam etmək olar. Lakin belə yanaşma öz məhdud səmərəliliyini artıq nümayiş etdirib.

Yaxud danışmaq olar.

Minalardan təmizlənməni, azad edilmiş ərazilərin bərpasını, insanların öz evlərinə qayıtmasını, nəqliyyat əlaqələrini, mədəniyyətlərarası dialoqu və sülhün möhkəmləndirilməsini müzakirə etmək olar.

Məhz ikinci yanaşma bu gün təkcə Azərbaycanın deyil, bütün regionun maraqlarına cavab verir.

Bu mənada Prezident İlham Əliyevin ATƏT PA-nın prezidenti ilə görüşü adi diplomatik protokol mərasimindən qat-qat böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu görüş göstərir ki, beynəlxalq parlament diplomatiyası ATƏT məkanındakı ən uzunmüddətli münaqişələrdən birindən sonra belə əməkdaşlıq aləti olaraq qala bilər.

AŞPA və Avropa Parlamenti bu təcrübəyə diqqət yetirsəydi, yaxşı olardı.

Azərbaycan üçün bu gün birtərəfli hökmlər çıxarmağa deyil, danışmağa, dinləməyə və həll yolları axtarmağa hazır olan beynəlxalq platformalar vacibdir.

Müəllif: Ülkər Vəliyeva (Milli.Az redaktor)