Avropa borc bazarı tufanın astanasında

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Avropa istiqraz bazarlarını 2 trilyon avroya yaxın sarsıntı gözləyir. Niderland iqtisadiyyatı Avrozona ÜDM-nin cəmi 7 faizini təşkil etsə də, ölkənin pensiya sistemi Avropa maliyyə bazarlarının ən iri oyunçularından biridir. Avropa Mərkəzi Bankının hesablamalarına görə, Avrozona üzrə pensiya yığımlarının yarıdan çoxu məhz burada toplanıb. Yalnız Avropa istiqrazlarında Niderland fondlarının portfeli təxminən 300 milyard avrodur.

Gözləntilərə görə, Niderland pensiya sistemində nəzərdə tutulan islahat Avropa istiqraz bazarında ciddi dalğalanma yaradacaq. Treyderlər artıq avro-svop bazarında volatilliyə hazırlaşırlar.

Maliyyə sabitliyinə xəbərdarlıq

Niderland Mərkəzi Bankı mürəkkəb mexanizmlər səbəbindən maliyyə sabitliyinə risklər barədə xəbərdarlıq edib. Aktivlərin idarəçiləri isə xüsusilə gəlirlilik əyrisinin uzun tərəfində diqqətli olmağı tövsiyə edirlər.

Yeni sistemə keçid 1 yanvar 2025-ci ildən qüvvəyə minir. İlk mərhələdə 36 fond bu modelə keçəcək. Bazarda uzunmüddətli svoplara tələbin azalması gözlənilir ki, bu da təklif-tələb balansında boşluq yaradaraq həm fondların gəlirliliyinə, həm də Avropa maliyyə şirkətlərinə ciddi zərbə vura bilər. Ekspertlər hətta bunun iqtisadi böhrana gətirib çıxarma ehtimalını istisna etmirlər.

Bloomberg-in hesablamasına görə, söhbət təxminən 2 trilyon avroluq potensial disbalansdan gedir. Bu isə Niderlandın lokal institusional islahatını bütün Avropa maliyyə arxitekturası üçün qlobal çağırışa çevirir.

Niderland pensiya sistemi: ölçüyə sığmayan nəhəng

Niderlandın iqtisadiyyatı Avrozona ÜDM-nin cəmi 7 faizi həcmində olsa da, onun pensiya sistemi aktivlərinin həcminə görə bütün qitəyə meydan oxuyur. Avropa Mərkəzi Bankının məlumatına əsasən, Avrozona pensiya yığımlarının 50 faizindən çoxu məhz Niderlandda cəmlənib. Təkcə Avropa istiqrazlarına yatırılan vəsaitin həcmi 300 milyard avrodan çoxdur. Bu fakt Niderland fondlarını Avropanın borc kapital bazarında aparıcı oyunçuya çevirir.

Əvvəlki model uzunmüddətli faiz svopları üzərində qurulmuşdu. Bu mexanizm hesabına gələcək pensiya ödənişləri makroiqtisadi dalğalanmalardan asılı olmayaraq sabitləşdirilirdi. Uzunmüddətli gəlirlilik əyrisinə bağlılıq isə təkcə Niderland üçün deyil, Avropa borc bazarı üçün də dayanıqlıq gətirirdi.

İndi isə vəziyyət dəyişir. Həyat dövrü üzrə investisiya (lifecycle investing) modelinə keçidlə risklər yenidən bölüşdürüləcək. Daha gənc iştirakçılar riskli aktivlərə - səhmlərə və alternativ yatırımlara yönləndiriləcək. Yaşlılar isə qısamüddətli alətlər və istiqrazlardan ibarət daha konservativ portfel əldə edəcəklər.

İslahatın əsas nəticələri

Uzunmüddətli svoplara tələbin azalması
Pensiya fondları artıq uzunmüddətli kontraktların əsas alıcısı olmayacaq. Bu isə svop bazarında likvidliyin düşməsi və volatilliyin artması deməkdir.
Gəlirlilik əyrisində əyilmə
Uzunmüddətli kağızlara tələbin azalması nəticəsində onların gəlirliliyi kəskin artaraq bazarda disbalans yaradacaq.
Maliyyə sabitliyinə təhdid
Niderland Mərkəzi Bankı hələ öncədən xəbərdarlıq etmişdi ki, keçid mexanizmlərinin mürəkkəbliyi bütün sistemi silkələyə bilər. Uzunmüddətli hedcinqin çatışmazlığı təkcə ayrı-ayrı fondların deyil, ümumən Avrozona maliyyə sabitliyinin altını oyur.

Müasir borcun paradoksu

Borclar bazarında klassik təklif və tələb balansı artıq işləməkdən çıxıb. Pandemiya, enerji böhranı və hərbi xərclərin artması dövlət borclanmasını sürətləndirdi, amma eyni vaxtda ənənəvi alıcılar - pensiya fondları və sığorta şirkətləri bazardan çəkildi. Onların yerini isə qısamüddətli gəlir dalınca qaçan hedc-fondlar tutdu.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) hesablamasına görə, 2024-2025-ci illərdə qlobal suveren istiqraz buraxılışı 15 trilyon dolları ötüb və bu, tarixi rekorddur. Amma eyni zamanda, "term premium" - uzunmüddətli alətlərdə risk daşımağın əlavə kompensasiyası sürətlə artır. ABŞ-da bu göstərici artıq 2010-cu illərin səviyyəsinə qayıdıb, Avrozonada isə 2025-ci ilin yayında Fransadakı siyasi böhrandan sonra kəskin yüksəlişə keçib.

Avropa üçün risklər: üç ssenari

İdarə olunan keçid
Niderland fondları uzunmüddətli mövqelərini tədricən azaldır, Avropa Mərkəzi Bankı isə market-meyker rolunu gücləndirərək gəlirlilikdə sıçrayışın qarşısını alır. Bu halda sistemli risklər minimallaşdırılır, amma qısamüddətli volatillik qaçılmazdır.
Gəlirlilik əyrisinin dağılması
Uzunmüddətli kağızlardan kütləvi çıxış nəticəsində 20-30 illik avrozona istiqrazlarının gəlirliliyi 50-100 baza bəndi qalxır. Bu, dövlətlərin borclanmasını bahalaşdırır, borc yükünü ağırlaşdırır və onları daha çox qısamüddətli kağız buraxmağa məcbur edir.
Etimad böhranı
Əgər islahat xarici şoklarla - ABŞ-AB avdastırması, Fransadakı siyasi dərinləşmə, enerji qiymətlərində sıçrayış - üst-üstə düşsə, Avropa bazarından kapital axını trilyonlarla ölçülə bilər. Bu halda zərbə təkcə dövlətlərə deyil, korporativ sektora da dəyər.

Geosiyasi və institusional amillər

Borc böhranı təkcə iqtisadi deyil, həm də siyasi amildir.

ABŞ borc alətlərindən ticarət müharibələrində fəal yararlanır. Prezident Trampın yeni tarifləri əlavə borclanmanı qaçılmaz edib.
Aİ daxilində parçalanma dərinləşir: Fransa siyasi böhran içindədir, Almaniya yeni maliyyə mənbələri axtarır, İtaliya və İspaniya isə ÜDM-in 140 faizindən yuxarı borc səviyyəsinə görə investorların təzyiqi altındadır.
Çin ehtiyatlarını diversifikasiya edərək dollar və avro aktivlərinin payını azaldır, qızıla və yuan aktivlərinə üstünlük verir.

Nəticədə, Avropa borc bazarı bir neçə gərginlik xəttinin mərkəzində qalır: demoqrafik (əhali qocalması), institusional (pensiya islahatı), iqtisadi (defisitlərin artması) və geosiyasi (ticarət müharibələri və valyuta rəqabəti).

Korporativ sektor: borc böhranının gizli cəbhəsi

Dövlət istiqraz bazarı kapitalın qiymətində "ankor" rolunu oynayır. Uzunmüddətli dövlət borcunun gəlirliliyində hər hansı artım dərhal korporativ istiqrazlara, biznesin kredit xərclərinə və aktivlərin qiymətləndirilməsinə təsir edir. Elə buna görə də, Niderland pensiya islahatı özəl sektorda zəncirvari reaksiya yarada bilər.

Şirkətlər üçün borclanmanın bahalaşması

Kapitalın dəyəri. 2024-cü ildə Avrozonada investisiya reytinqli korporativ istiqrazların orta gəlirliliyi 3,5-3,7 faiz civarındaydı. High-yield seqmentində isə bu göstərici 7 faizi keçirdi. Əgər 10-30 illik dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi 100 baza bəndi qalxarsa, şirkətlərin borclanma xərcləri ildə 50-70 milyard avro artacaq.
Resessiya riski. Energetika, telekommunikasiya, infrastruktur və nəqliyyat kimi borc maliyyələşməsinə bağlı sahələr daha çox zərbə altında qalacaq. Borcun bahalaşması onların investisiya proqramlarını daraldacaq, nəticədə iqtisadi artım ləngiyəcək.

Bank sektorunun həssaslığı

Avropa bankları ənənəvi olaraq balanslarında böyük həcmdə dövlət istiqrazları saxlayır. İtaliya banklarında bu göstərici aktivlərin 25-30 faizinədək çatır. Uzunmüddətli kağızların qiymətində eniş bank sistemi üçün üç risk doğurur:

Likvidlik problemləri: REPO əməliyyatlarında girovların dəyəri aşağı düşür.
Kapital itkisi: AİM-in hesabatına görə, uzunmüddətli istiqraz gəlirliliyində hər 100 baza bəndi artım Avrozona bank sisteminin kapitalını 35-40 milyard avro azaldır.
"İtaliya ssenarisi" riski: Borcun yüksək olduğu ölkələrdə (İtaliya, İspaniya, Fransa) bank sistemi ilə dövlət maliyyəsi sıx bağlı olduğundan domino effekti güclənir.

AİM-in rolu və mümkün stabilləşdirmə addımları

Avropa Mərkəzi Bankı çox çətin vəziyyətdə qalıb. Bir tərəfdən, iqtisadiyyatı dəstəkləmək üçün faizləri tədricən endirmək niyyətindədir. Digər tərəfdən isə uzunmüddətli maliyyə sabitliyi üçün riskləri nəzərə almağa məcburdur.

AİM-in alətləri

İstiqraz alışları (QE 2.0?)
Avropa Mərkəzi Bankının uzunmüddətli gəlirlilikdə sıçrayışın qarşısını almaq üçün yenidən yumşaldılmış kəmiyyətcə yüngülləşmə proqramına qayıtması ehtimal olunur.
Likvidlik svop əməliyyatları
Xüsusilə avro-svop seqmentində stres ssenarilərində likvidliyi qorumaq üçün AİM-in milli banklarla koordinasiyanı gücləndirməsi mümkündür.
TARGET2 çərçivəsində elastiklik
Avrozona daxilində yüksək borclu ölkələrə (İtaliya, İspaniya) əlavə dəstək üçün likvidliyin yenidən bölüşdürülməsi mexanizmlərinin işə salınması gündəmdədir.

Milli hökumətlərin mümkün reaksiyaları

Niderland: pensiya islahatını mərhələli şəkildə tətbiq etməklə yanaşı, fondlara əlavə fiskal zəmanətlərin təqdim olunması.
Fransa: dövlət borcunun xidmətinə ayrılan 62 milyard avroluq yükü kompensasiya etmək üçün korporasiyalara əlavə vergi təzyiqi ehtimalı.
Almaniya: uzunmüddətli təzyiqi azaltmaq üçün 5-10 illik istiqrazların emissiyasını genişləndirmək.
İtaliya və İspaniya: inflyasiyaya indeksləşdirilmiş istiqrazların buraxılışı ilə həm investorları cəlb etmək, həm də risk mükafatını aşağı salmaq planı.

Beynəlxalq amil: ABŞ, Çin və qlobal investorlar

ABŞ. Amerika dövlət borcu (29 trilyon dollar) dünya üçün hələ də əsas istinad nöqtəsidir. Əgər 30 illik trejerilərin gəlirliliyi davamlı şəkildə 5 faizdən yuxarı qalarsa, bu, qlobal bazarda "yeni döşəmə" formalaşdıracaq və Avropada da əlavə risk mükafatı tələb olunacaq.
Çin. Pekin Qərb istiqrazlarındakı payı azaldaraq qızıl və yuan alətlərinə üstünlük verir. Çin ehtiyatlarının qızıl hissəsi artıq 2 300 ton həddini keçib. Bu addım Qərb bazarlarını ən iri sabit alıcılardan birindən məhrum edir.
Suveren fondlar və institusional investorlar. Norveç Neft Fondu, Abu-Dabi Investment Authority, Sinqapurun GIC fondu uzunmüddətli istiqrazlardan çıxaraq portfellərini infrastruktur layihələrinə və özəl sərmayələrə yönəldirlər.

Avropa üçün üç uzunmüddətli risk

Borc yükünün artması. 2026-cı ilə qədər Avrozona dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 110 faizi aşa bilər (2020-ci ildə bu göstərici 95 faiz idi).
Maliyyə parçalanması. Alman və İtaliya 10 illik istiqrazlarının gəlirliliyi arasında fərq 250-300 baza bəndinə çata bilər ki, bu da Avrozona birliyini sual altına qoyur.
Avroya etimadın itirilməsi. Əgər borc bazarında volatillik güclənərsə, investorlar daha sürətlə dollar, yuan və qızıla yönələ bilərlər. Bu halda, 2025-ci ildə avronun məzənnəsi dollar qarşısında 0,95-0,97 diapazonuna enə bilər.

Struktur böhranın astanasında

Avropa borc bazarı artıq struktur böhran mərhələsinə qədəm qoyur. Niderland pensiya islahatı bu böhranın yalnız görünən tərəfidir. Onun altında isə dərin səbəblər dayanır: əhalinin qocalması, büdcə defisitlərinin artması, geosiyasi parçalanma.

Avropa hökumətləri üçün "həqiqət anı" yetişib: ya onlar büdcə siyasətini adaptasiya edib institusional mexanizmləri möhkəmləndirəcək, ya da qitə qlobal borc tufanının episentrinə çevriləcək. Bu tufan isə yalnız maliyyə bazarlarını deyil, Avropa İttifaqının siyasi sabitliyini də sarsıda bilər.

Milli.Az