“Avropa sağa dönür”

Liberal dövrün sonu yaxınlaşırmı?

Son onilliklər ərzində Avropa İttifaqı liberal demokratiyanın, açıq cəmiyyət modelinin və qlobal inteqrasiyanın əsas simvollarından biri sayılırdı. Avropa siyasi elitası bu müddətdə iqtisadi inteqrasiya, sərbəst miqrasiya, multikulturalizm və liberal dəyərlər üzərində qurulmuş inkişaf modelini təşviq edirdi. Bu siyasət uzun illər müəyyən nəticələr versə də, son dövrlərdə cərəyan edən geosiyasi və iqtisadi proseslər Avropa seçicisinin siyasi prioritetlərinə ciddi təsir göstərməyə başlayıb.

Bu gün Avropa ölkələrində keçirilən seçkilərin nəticələri göstərir ki, cəmiyyət əvvəlki siyasi yanaşmaları sorğulamağa başlayıb. Fransa, Almaniya, İtaliya, Niderland, Avstriya və bir sıra digər ölkədə milli maraqları ön plana çıxaran siyasi qüvvələr əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş ictimai dəstək qazanır. Ankara NATO Sammiti ətrafında aparılan müzakirələrdə də bu tendensiyanın Avropanın gələcək təhlükəsizlik siyasətinə təsiri xüsusi qeyd olunurdu.

Dəyişikliklərin səbəbi yalnız ideoloji deyil, əsl səbəb sosial-iqtisadi reallıqlardır. Son illər Avropada enerji qiymətlərinin artması, inflyasiya, istehsal xərclərinin yüksəlməsi, qeyri-qanuni miqrasiya, terror təhlükəsi və sosial təminat sisteminə düşən əlavə yük seçicilərin gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərib. İnsanlar artıq böyük ideoloji proqramlardan daha çox konkret nəticələr tələb edirlər. Məhz buna görə də seçici davranışı dəyişir.

Əgər əvvəllər siyasi müzakirələrin mərkəzində insan hüquqları, iqlim siyasəti və Avropa inteqrasiyası dayanırdısa, bu gün əsas müzakirə mövzuları sərhəd təhlükəsizliyi, enerji təminatı, iqtisadi sabitlik və milli maraqların qorunmasıdır. Həm də bu dəyişiklik yalnız millətçilərin heç vaxt olmadığı qədər gücləndiyi Fransaya aid deyil. Almaniyada “Almaniya üçün Alternativ” Partiyasının yüksəlişi, İtaliyada Corcia Meloni hökumətinin formalaşması, Niderlandda sağçı siyasi qüvvələrin uğurları və digər oxşar proseslər göstərir ki, Avropa seçicisi daha praqmatik siyasət tələb edir.

Bu tendensiyanı “Avropa sağa dönür” şəklində qiymətləndirmək mümkündür, lakin məsələ yalnız siyasi spektrin dəyişməsi deyil. Əsas məsələ odur ki, Avropa cəmiyyətləri dövlətin əsas funksiyalarına - təhlükəsizliyin təmin edilməsi, sərhədlərin qorunması və iqtisadi sabitliyin saxlanmasına əvvəlkindən daha çox önəm verməyə başlayıb. Proses Avropa İttifaqının gələcək inkişafına da təsirsiz ötüşməyəcək.

Brüsselin qərar qəbuletmə mexanizmlərində milli hökumətlərin mövqeyi daha da güclənə bilər. Miqrasiya siyasətinə yenidən baxılması, enerji təhlükəsizliyi üzrə yeni yanaşmaların tətbiqi və müdafiə xərclərinin artırılması artıq bir çox ölkədə siyasi konsensus mövzusuna çevrilir. Bununla yanaşı, Avropa İttifaqının dağılması barədə fikirlər də reallığı tam əks etdirmir, İttifaqın iqtisadi və institusional əsasları kifayət qədər möhkəmdir. Lakin gələcəkdə Avropa İttifaqının daha mərkəzləşdirilmiş yox, üzv dövlətlərin milli maraqlarını daha çox nəzərə alan modelə doğru inkişafetmə ehtimalı da artmaqdadır.

Bu proses NATO-ya da sirayət edir. Avropa dövlətləri müdafiə xərclərini artırmağa məcbur olur. Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, təhlükəsizlik məsələlərində uzun illərdən bəri formalaşmış rahatlıq dövrü başa çatıb. Artıq Avropa ölkələri təhlükəsizlik siyasətini iqtisadi inkişafdan ayrı təsəvvür etmir. Müdafiə sənayesi yenidən strateji iqtisadi sahə sayılır.

Avropa İttifaqında siyasi prioritetlərin dəyişməsi Azərbaycanın enerji siyasətinə, nəqliyyat layihələrinə və iqtisadi əməkdaşlığına yeni imkanlar yarada bilər. Avropa enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə xüsusi önəm verdiyi üçün Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş kimi əhəmiyyəti daha da artır. Eyni zamanda, Orta Dəhlizin inkişafı Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında iqtisadi əlaqələrin genişlənməsində Azərbaycanın rolunu gücləndirir.

Siyasi baxımdan isə Avropada milli maraqların ön plana çıxması Azərbaycan üçün yeni diplomatik imkanlar yarada bilər. Dövlətlər daha çox praqmatik əməkdaşlığa üstünlük verdikcə qarşılıqlı faydaya əsaslanan münasibətlərin inkişafı üçün yeni platformalar formalaşır.

Nəticə etibarilə, Avropada müşahidə olunan proseslər təkcə hökumətlərin dəyişməsi ilə məhdudlaşmır. Bu, bütövlükdə siyasi düşüncə tərzinin dəyişməsinin göstəricisidir. Qarşıdakı illərdə Avropa İttifaqı əvvəlki kimi qalacaq, lakin onun siyasi prioritetləri dəyişəcək. Təhlükəsizlik, enerji, iqtisadi dayanıqlılıq və milli maraqlar artıq Avropa siyasətinin əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirən amillər olacaq. Bu dəyişikliklər isə yalnız Avropa üçün yox, onunla sıx əməkdaşlıq edən bütün dövlətlər, o cümlədən Azərbaycan üçün də yeni geosiyasi və iqtisadi reallıqlar formalaşdıracaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert