Ayrı seçkiliyin rəngi Kinoseans

ABŞ kinematoqrafiyasının 2018-ci il istehsalı olan "Yaşıl kitab" ("Green Book") filmi rejissor Piter Farellynin yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Bioqrafik dram, komediya və yol filmi elementlərini birləşdirən ekran əsəri real hadisələr əsasında çəkilib. Baş rolları Viqqo Mortensen, Maherşala Əli və Linda Kardellini ifa edirlər. Film 1962-ci ilin Amerikası fonunda məşhur qaradərili pianoçu Don Şirli ilə italyanəsilli amerikalı Toni Vallelonqanın birgə səfərindən, bu səfər zamanı üzləşdikləri ayrı-seçkilikdən və iki tamamilə fərqli insanın tədricən dostluğa çevrilən münasibətindən bəhs edir.

Piter Farelly bu filmə qədər əsasən "Səfeh və daha səfeh", "Meri haqqında hər şey" kimi komediyaları ilə tanınırdı. "Yaşıl kitab" onun yaradıcılığında ciddi sosial mövzuya dönüş oldu. Rejissor irqçilik, ayrı-seçkilik, sosial stereotiplər və insan münasibətləri kimi ağır məsələləri qaranlıq dram dili ilə deyil, yumor və yol filminin dinamikası ilə təqdim edir. Ssenarini Nik Vallelonqa, Brayan Heyz Karri və Piter Farelly yazıblar. Nik Vallelonqa filmin əsas qəhrəmanlarından biri olan Toni Vallelonqanın oğludur və atasının xatirələrindən istifadə etdiyini bildirib.

Hadisələr 1962-ci ildə Nyu-Yorkun Bronksunda başlayır. Gecə klubunda mühafizəçi işləyən Toni Vallelonqa - "Toni Lip" - klubun təmirə bağlanmasından sonra işsiz qalır. Tezliklə ona məşhur pianoçu Don Şirliyə sürücülük etmək təklif olunur.

Bu iki insan bir-birinə tamamilə ziddir. Toni küçə həyatı görmüş, kobud danışan, bəzən sərt və impulsiv davranan italyanəsilli amerikalıdır. Don isə yüksək təhsilli, zərif davranışlı, klassik musiqiyə dərindən bələd olan virtuoz pianoçudur. Şirli Amerikanın Cənub ştatlarında konsert turuna hazırlaşır. Lakin 1960-cı illərin əvvəllərində qaradərili musiqiçinin Amerikanın cənubuna səfəri yalnız sənət məsələsi deyildi; bu, həm də təhlükəsizlik problemi idi. Ona görə Şirliyə həm sürücü, həm də təhlükəli vəziyyətlərdə onu qoruya biləcək adam lazım olur.

Onların yolçuluğuna adını verən "Yaşıl kitab" da məhz bu tarixi reallığın simvoludur. 1936-1966-cı illərdə nəşr olunan "Neqro avtomobilçinin yaşıl kitabı" qaradərili amerikalılara səyahət zamanı təhlükəsiz şəkildə qala, yemək yeyə və müxtəlif xidmətlərdən yararlana biləcəkləri məkanları göstərirdi. Bir ölkədə insanın hansı restorana girə, hansı oteldə qala biləcəyini dərisinin rəngi müəyyənləşdirirdisə, belə bir kitab sadəcə səyahət bələdçisi deyildi - təhlükəsizlik vasitəsi idi.

Toni ilə Donun münasibəti də yol boyu dəyişməyə başlayır. Əvvəlcə bir-birlərindən xoşları gəlmir. Toni Donun zərif davranışlarını və həyat tərzini anlaşılmaz hesab edir, Don isə Toninin kobudluğundan və məişət vərdişlərindən narahatdır. Onların arasında təhsil, sosial status, dünyagörüşü və həyat təcrübəsi baxımından böyük fərq var. Lakin yol uzandıqca bu fərqlərin arxasında oxşar insani ehtiyacların dayandığı üzə çıxır.

Toni əvvəlcə Donun səhnədəki möhtəşəm musiqi istedadını kəşf edir. Daha sonra isə səhnədə hamının alqışladığı bu insanın səhnədən kənarda hansı təhqirlərə məruz qaldığını görür. Don bəzi restoranlarda yemək yeyə bilmir, müəyyən otellərdə qala bilmir, polis tərəfindən təhqir olunur. Bir səhnədə ağdərili kişilərin hücumuna məruz qalır. Daha sonra konsert verməli olduğu restoranda digər qonaqlardan ayrı tutulur.

Filmin ən ağrılı paradokslarından biri məhz budur: səhnədə hamının heyranlıqla dinlədiyi pianoçu səhnədən kənarda dərisinin rənginə görə insanlardan biri kimi qəbul edilmir.

Maherşala Əli Don Şirli obrazının daxili ziddiyyətlərini çox incə aktyor oyunu ilə çatdırır. Onun qəhrəmanı özünü yazıq göstərmir; əksinə, qürurlu, təmkinli və məsafəli görünür. Lakin bu soyuqluğun altında tənhalıq və illərlə yığılan mənəvi ağrı hiss olunur. Əli bu rola görə ikinci planda ən yaxşı kişi rolu nominasiyasında "Oskar" qazandı.

Viqqo Mortensen isə Toni obrazını tamamilə fərqli enerji ilə yaradır. Aktyor rola hazırlaşmaq üçün təxminən doqquz kiloqram çəki almışdı. Onun Toni-si kobud, danışqan, bəzən gülməli, bəzən təhlükəli görünür. Amma obrazın əsas xüsusiyyəti dəyişmək bacarığıdır. Toni bir anda "yaxşı adama" çevrilmir. Gördükləri və yaşadıqları onun əvvəlki təsəvvürlərini tədricən sarsıdır.

Əslində filmin əsas dramaturji xətti də budur: onlar bir-birlərini dəyişdirmirlər, bir-birlərini tanıdıqca dəyişirlər.

Səfər zamanı Don Toninin həyat yoldaşı Doloresə yazdığı məktublara kömək edir, Toni isə Donu qardaşı ilə münasibətlərini bərpa etməyə çağırır. Don Toniyə hisslərini daha səmimi ifadə etməyi öyrədir, Toni isə Dona gündəlik həyatın sadə yaxınlığını xatırladır. Beləliklə, onların yolçuluğu tədricən peşəkar münasibətdən insani yaxınlığa çevrilir.

Filmin istehsal prosesi də maraqlı faktlarla zəngindir. Çəkilişlərin böyük hissəsi Luiziana ştatında aparılıb, Nyu-York səhnələrinin bir qismi isə cəmi bir gün ərzində lentə alınıb. 1962-ci il istehsalı "Kadillak Sedan DeVille" avtomobili iki qəhrəmanın yolçuluğunun mühüm vizual detalına çevrilib.

"Yaşıl kitab" 2018-ci ildə Toronto Beynəlxalq Film Festivalında nümayiş etdirildi və tamaşaçı mükafatını qazandı. Amerika Kino İnstitutu filmi həmin ilin ən yaxşı on ekran əsərindən biri seçdi. Film üç "Qızıl qlobus" aldı və 2019-cu ildə üç "Oskar" qazandı: ən yaxşı film, ikinci planda ən yaxşı kişi rolu və ən yaxşı orijinal ssenari.

Lakin filmin uğuru ilə yanaşı, ciddi mübahisələr də yarandı. Don Şirlinin ailəsi onun həyatının və Toni ilə münasibətlərinin filmdə tam dəqiq göstərilmədiyini bildirdi. Ailə üzvlərinin fikrincə, Şirli filmdə təqdim edildiyi qədər ailəsindən və qaradərili cəmiyyətdən uzaq deyildi. Bəzi tənqidçilər isə əsərin irqçilik problemini sadələşdirdiyini və hadisələri daha çox ağdərili Toni Vallelonqanın mənəvi dəyişimi üzərindən göstərdiyini düşünürdülər.

Bu iradlara baxmayaraq, "Yaşıl kitab"ın təsir gücünü danmaq çətindir. Çünki film böyük sosial problemin mərkəzinə iki insanın münasibətini yerləşdirir. Yolun əvvəlində bir-birinə yad olan Toni və Don səfərin sonunda bir-birinə dayaq olan insanlara çevrilirlər. Hətta geri qayıdarkən yorulub sükan arxasında yuxulayan Toni üçün Donun avtomobili idarə etməsi bu dəyişimin simvoluna çevrilir: yolun əvvəlində Donun qorunmağa ehtiyacı vardısa, yolun sonunda onlar bir-birini qoruya bilirlər.

Bəlkə də "Yaşıl kitab"ın əsas mesajı budur: insanı insandan ayıran məsafə həmişə kilometrlərlə ölçülmür. Bəzən bu məsafə bir stereotip, bir qorxu, bir yanlış təsəvvür qədər kiçikdir. Onu keçmək üçün isə böyük qəhrəmanlıq yox, sadəcə ilk addım lazımdır.

"525"

Treyler

https://www.youtube.com/watch?v=QkZxoko_HC0

Rusca

https://kinogo.online/filmy/7182-zelenaja-kniga.html

Türkcə

https://www.fullhdfilmizle.mom/yesil-rehber/