Azad Füzulinin quruculuq salnaməsi

Bəzi şəhərlər var, onları xəritədə göstərmək asandır, tarixdə yerini müəyyənləşdirmək isə daha çətindir. Çünki həmin şəhərlərin taleyində bir xalqın yaddaşı, ağrısı, mübarizəsi və qələbəsi yaşayır. Füzuli də belə şəhərlərdən biridir. Qarabağın cənub-şərqində, Qarabağ dağlarının ətəklərindən Arazadək uzanan bu torpaq indi yalnız coğrafi məkan deyil, Azərbaycanın yaddaşdan Zəfərə, Zəfərdən Böyük Qayıdışa uzanan yolunun mühüm ünvanıdır.

Füzulinin tarixində Qarabulaqdan Füzuliyə uzanan bir ad dəyişməsi deyil, bütöv bir milli yaddaş yaşayır. 1827-ci ildə əsası qoyulan yaşayış məskəni 1930-cu ildə rayon kimi formalaşdı, 1959-cu ildə isə böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin adı ilə adlandırıldı. Bu torpaq həm də tariximizin daş yaddaşını qoruyurdu: XIII əsrin Şeyx Babi Yaqub türbəsi, XIV əsrin Mirəli türbəsi və digər tarixi abidələr Füzulinin yalnız bir yaşayış məntəqəsi deyil, əsrlərin izini daşıyan qədim Azərbaycan məkanı olduğunu göstərirdi.
Sonra tariximizin ən ağır səhifələrindən biri yazıldı. 23 avqust 1993-cü ildə Füzuli şəhəri və rayonun böyük hissəsi işğal edildi. 663 füzulilinin şəhid olması, yüzlərlə insanın yaralanması, 181 nəfərin əsir və itkin düşməsi bu torpağın hansı qiymətə itirildiyini göstərirdi. Lakin Füzuli heç vaxt yaddaşımızdan çıxmadı. 1994-cü ilin yanvarında Azərbaycan Ordusunun əks-hücumu ilə rayonun 22 yaşayış məntəqəsinin azad edilməsi də həmin yaddaşın sönmədiyini göstərdi.
2020-ci il isə Füzulinin taleyində yeni tarix yazdı. 17 oktyabrda Füzuli şəhərinin azad edilməsi ilə otuz ilə yaxın davam edən işğalın daha bir ağır səddi dağıldı. Füzuli uğrunda döyüşlər Vətən müharibəsinin ən çətin mərhələlərindən biri idi. Otuz il ərzində qurulmuş çoxsaylı müdafiə xətləri, minalanmış ərazilər, mürəkkəb relyef Azərbaycan əsgərinin qarşısında böyük sınaq yaratmışdı. Lakin Azərbaycan Ordusu bu səddi yararaq yalnız bir şəhəri azad etmədi, Zəfərə aparan strateji yolun qarşısındakı mühüm maneəni aradan qaldırdı. Bu qələbənin arxasında böyük qəhrəmanlıq dayanır. Füzulinin azadlığı uğrunda döyüşən 25 325 hərbi qulluqçunun “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı ilə təltif edilməsi həmin qəhrəmanlığın miqyasını göstərir. Bu medal sadəcə metal nişan deyil. O, Füzuli torpağında canını ortaya qoyanların, səngərdə irəliləyənlərin, şəhid olanların və Zəfəri mümkün edənlərin yaddaşda əbədiləşdirilmiş imzasıdır.
Lakin Füzulinin azadlığı ilə mübarizənin başqa bir mərhələsi başladı. Qarşımızda dağıdılmış şəhər, viran qoyulmuş kəndlər, məhv edilmiş infrastruktur və ən böyük təhlükələrdən biri – mina terroru qalmışdı. İlkin hesablamalara görə, Füzuli ərazisində yüz mindən çox mina basdırılıb. İşğalın yaratdığı bu ölümcül miras illər keçsə də insan həyatı üçün təhlükə olaraq qalır. Deməli, Füzulinin dirçəlişi yalnız evlərin tikilməsi deyil, həm də torpağın təhlükədən təmizlənməsi, həyatın yenidən bərpa olunması deməkdir.
Bu gün Füzulidə gördüyümüz mənzərə məhz bu böyük dəyişimin nəticəsidir. İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda quruculuq işləri dövlət siyasətinin ardıcıl istiqamətinə çevrilib. Füzuli şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi, yolların, elektrik və su təsərrüfatının, yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, xəstəxananın və digər sosial obyektlərin yaradılması şəhərin gələcəyinin təsadüfi deyil, düşünülmüş şəhərsalma konsepsiyası əsasında qurulduğunu göstərir.
Füzuli Beynəlxalq Hava Limanının cəmi səkkiz ay ərzində inşa edilərək 2021-ci ilin oktyabrında istifadəyə verilməsi isə bu quruculuğun sürətinin simvoluna çevrildi. Zəfər yolu, Əhmədbəyli-Füzuli-Şuşa, Füzuli-Hadrut və digər magistrallar Füzulini Qarabağın nəqliyyat xəritəsində yenidən mühüm mərkəzə çevirir. Elektrik enerjisi, su, rəqəmsal idarəetmə və digər infrastrukturların qurulması isə şəhərin yalnız bu gününü deyil, sabahını da təmin edir. Amma bütün bunların içərisində ən təsirli mənzərə insanların böyük sevinc hissi ilə geri dönməsidir.
2023-cü il avqustun 18-dən Füzuliyə Böyük Qayıdış başladı. Vaxtilə Bakı, Sumqayıt və Abşeronda müvəqqəti məskunlaşan ailələr illər sonra öz doğma şəhərlərinə qayıtdılar. 2026-cı il oktyabrın 1-dək 827 ailənin, 3153 nəfərin Füzuliyə köçürülməsi sadəcə statistik rəqəm deyil. Bu rəqəmlərin hər birinin arxasında illərlə həsrət çəkilmiş bir ev, bir küçə, bir xatirə, bir ailə həyatı dayanır.
Füzulinin yenidən qurulması həm də Azərbaycanın dostluqlarının real mənzərəsini ortaya qoyur. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına müasir məktəbin inşa edilməsi iki xalqın qardaşlığının təməl üzərində görünən nümunəsidir. Qazaxıstanın Kurmanqazı adına Uşaq Yaradıcılıq Mərkəzi isə Füzulinin yenidən doğuluşuna Türk dünyasının verdiyi mənəvi dəstəyin ifadəsidir. Bu gün Füzulidə müxtəlif türk xalqlarının izinin görünməsi şəhərin yalnız Azərbaycanın deyil, bütöv Türk dünyasının diqqət mərkəzində olduğunu göstərir.
Prezident İlham Əliyevin Füzuliyə ardıcıl səfərləri də bu şəhərin dövlət siyasətindəki xüsusi yerini nümayiş etdirir. Bayrağın ucaldıldığı ilk gündən hava limanının açılışına, yolların, məktəblərin, yaşayış komplekslərinin, su və enerji obyektlərinin təməlinin qoyulmasına qədər keçilən yol göstərir ki, Füzulinin azadlığı bir son deyil, böyük bir bərpa prosesinin başlanğıcı olub. Bu şəhərin taleyində maraqlı bir paradoks var: vaxtilə Füzulini susdurmaq istəyənlər onun daşlarını dağıtdılar, amma Füzulinin adını tarixdən silə bilmədilər. İndi həmin şəhərdə yeni məktəblər, yollar, yaşayış məhəllələri, yaradıcılıq ocaqları ucalır. Dağıdılmış məkanın yerində həyat yenidən qurulur.
17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü də məhz buna görə sadəcə təqvimdə qeyd olunan tarix deyil. Bu gün bir şəhərin işğaldan azad edilməsini xatırlamaqla yanaşı, Azərbaycanın öz torpaqlarına qayıdışının, dağıntıdan quruculuğa keçidinin, keçmişin ağrısından gələcəyin ümidinə doğru yürüşünün rəmzidir.
Füzuli indi öz tarixinin ən gözəl cümləsini yazır. Bu cümlənin əvvəlində Zəfər, ortasında Qayıdış, sonunda isə həyat var. Bu gün Füzulidə yanan hər işıq, məktəbə gedən hər uşaq, küçələrində eşidilən hər səs bir həqiqəti təsdiqləyir: işğal şəhərləri susdura bilər, amma xalqın yaddaşını məğlub edə bilməz. Füzuli qayıtdı – təkcə torpağa yox, öz gözəl gələcəyinə qayıtdı.

Elnarə Akimova
YAP İdarə Heyətinin üzvü, Milli Məclisin deputatı