Azərbaycan ABŞ münasibətləri: enerji təhlükəsizliyi və geosiyasi maraqlar fonunda 2025 ci ilin tarixi mərhələsi

Azərbaycan–Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) münasibətləri Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsindən sonra mürəkkəb və çoxşaxəli inkişaf yolu keçmişdir. Bu münasibətlərdə geosiyasi maraqlar, enerji təhlükəsizliyi, regional sabitlik, nəqliyyat-logistika layihələri və beynəlxalq diplomatiya əsas müəyyənedici amillər olmuşdur. 2025-ci il isə həm regional reallıqların dəyişməsi, həm də yüksək səviyyəli siyasi dialoqun intensivləşməsi baxımından Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində tarixi mərhələ kimi qiymətləndirilə biləcək bir il kimi diqqət çəkir.

ABŞ Azərbaycanın müstəqilliyini 1991-ci ildə tanımış, 1992-ci ildə isə iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər qurulmuşdur. İlk illərdə ABŞ Konqresinin qəbul etdiyi 907-ci düzəliş ikitərəfli münasibətlərin inkişafına ciddi maneə yaratmışdır. Buna baxmayaraq, enerji təhlükəsizliyi sahəsində əməkdaşlıq Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin əsas dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri, eləcə də Cənub Qaz Dəhlizi kimi strateji layihələr Azərbaycanın qlobal enerji təhlükəsizliyində rolunu gücləndirmiş, ABŞ üçün regionun əhəmiyyətini artırmışdır. Bu əməkdaşlıq münasibətlərin daha çox praqmatik əsasda inkişaf etdiyini göstərmişdir.

2020-ci ildə Qarabağ münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll olunması Cənubi Qafqazda yeni siyasi və geosiyasi reallıqlar yaratmışdır. Artıq regionda əsas gündəm münaqişə deyil, post-münaqişə dövründə sülhün möhkəmləndirilməsi, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi inteqrasiyadır. Bu reallıq ABŞ da daxil olmaqla beynəlxalq aktorların Cənubi Qafqaza yanaşmasını dəyişmiş, Azərbaycanın regionda əsas təşəbbüskar dövlət kimi çıxış etməsini daha da gücləndirmişdir.

2025-ci ilin tarixi il kimi dəyərləndirilməsinə əsas verən mühüm hadisələrdən biri həmin ilin avqust ayında Azərbaycan Prezidenti ilə ABŞ Prezidenti arasında baş tutan yüksək səviyyəli görüş olmuşdur. Bu görüş ikitərəfli münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Görüş zamanı regional təhlükəsizlik, enerji əməkdaşlığı, Orta Dəhliz, nəqliyyat və logistika layihələri, eləcə də Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin təmin edilməsi məsələləri müzakirə olunmuşdur. Prezidentlər səviyyəsində birbaşa dialoq qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm siyasi əhəmiyyət daşıyır və 2025-ci ilin Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni siyasi mərhələ kimi xarakterizə olunmasına əsas yaradır.

Bu dövrdə müzakirə olunan əsas məsələlərdən biri də Zəngəzur dəhlizi olmuşdur. Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin bərpasını nəzərdə tutmaqla yanaşı, regionun beynəlxalq tranzit imkanlarının genişlənməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bəzi beynəlxalq analitik dairələrdə və mediada bu marşrut ABŞ-ın regiondakı maraqları kontekstində qeyri-rəsmi şəkildə “Tramp yolu” kimi də adlandırılmışdır. Bu termin rəsmi xarakter daşımır, lakin ABŞ-ın Avrasiya məkanında alternativ nəqliyyat və ticarət marşrutlarına artan marağını simvolik şəkildə ifadə edir.

Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının uzun illər davam edən blokadasının aradan qaldırılması perspektivi formalaşır. Bu amil yalnız Azərbaycanın daxili ərazi inteqrasiyası baxımından deyil, eyni zamanda regionda iqtisadi əməkdaşlığın və sabitliyin möhkəmləndirilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Naxçıvanın blokadadan çıxması nəqliyyat əlaqələrinin bərpasına, iqtisadi aktivliyin artmasına və sosial-iqtisadi inkişafın sürətlənməsinə şərait yarada bilər. Bu proses ABŞ da daxil olmaqla beynəlxalq aktorlar tərəfindən regionda sülh və əməkdaşlığa töhfə verən addım kimi dəyərləndirilir.

Qlobal miqyasda enerji bazarlarında baş verən dəyişikliklər, beynəlxalq təhlükəsizlik risklərinin artması və yeni nəqliyyat marşrutlarına olan ehtiyac ABŞ üçün etibarlı tərəfdaşların rolunu daha da artırmışdır. Azərbaycan isə sabitliyi, balanslaşdırılmış xarici siyasəti və strateji coğrafi mövqeyi ilə ABŞ üçün Cənubi Qafqazda mühüm tərəfdaş kimi çıxış edir. 2025-ci ildə bu rolun ABŞ tərəfindən daha açıq şəkildə qəbul edilməsi ikitərəfli münasibətlərin dərinləşməsinə imkan yaratmışdır.

Bununla yanaşı, demokratiya və insan hüquqları məsələləri də Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində daim gündəmdə olmuşdur. 2025-ci ildə bu məsələlərin daha çox dialoq və qarşılıqlı anlaşma çərçivəsində müzakirə edilməsi münasibətlərin emosional deyil, praqmatik əsasda inkişafına zəmin yaratmışdır. Qarşılıqlı ittihamlardan daha çox əməkdaşlıq və dialoqun önə çıxması münasibətlərin sağlamlaşmasına töhfə verə bilər.

Yekun olaraq qeyd etmək olar ki, 2025-ci il Azərbaycan–Amerika münasibətləri baxımından tarixi il sayıla bilər. Avqust ayında prezidentlərin görüşü, Zəngəzur dəhlizi ətrafında aparılan beynəlxalq müzakirələr, Naxçıvan blokadasının aradan qaldırılması perspektivi və ABŞ-ın regiona yanaşmasında müşahidə olunan dəyişikliklər bu ili strateji əhəmiyyətli mərhələyə çevirir. 2025-ci il kəskin siyasi dönüşdən daha çox, uzunmüddətli proseslərin yeni mərhələyə keçidi kimi qiymətləndirilməli və Azərbaycan–ABŞ münasibətlərinin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirildiyi mühüm tarixi dövr kimi dəyərləndirilməlidir.

İsa Məmmədov

Yeni Azərbaycan Partiyası

Babək rayon təşkilatının sədri