Azərbaycan adı 1500 illik əlyazmada FOTOFAKT

Sizə təqdim etdiyim kitab Paul Bedjanın 1891-ci ildə nəşr etdirdiyi “Acta Martyrum et Sanctorum” kitabının 2-ci cildidir.

Kitabın tam adı tərcümədə “Şəhidlərin və müqəddəslərin əməlləri” adlanır. 1891-ci ildə tanınmış şərqşünas Paul Bedjan tərəfindən Parisdə nəşr edilib. Bedjan bu kitabı Britaniya Muzeyində saxlanılan “Add MS 14650” nömrəli çox qədim süryani əlyazması əsasında tərtib edib.

Kitab Sasanilər İmperiyasında IV, V və VI əsrlərdə xristianlara qarşı həyata keçirilən böyük təqiblərin əsas mənbələrindən biridir. Bu hekayələr, o dövrün siyasi və dini gərginliyini əks etdirir.

Bu mətn VI əsrə aiddir. Ərəb istilasından və İslamın gəlişindən təxminən 100 il əvvəl yazılıb və o dövrün beynəlxalq ünsiyyət və yazı dili olan süryani dilində yazılıb və o dövrdə coğrafi adlar, şəxs adları xalqın dilində necə istifadə edilirsə, o cürə də yazılırdı.

Kitabda Kərkük şəhərinin və onun ətrafındakı regionların xristianlıq tarixindən bəhs edir və burada Azərbaycan adı Sasani imperiyasının rəsmi və qüdrətli vilayətlərindən biri kimi və o dövrün rəsmi dövlət dilinə uyğun olan Adurbadigan formasında qeyd olunur.

Süryani mətnində belə bir cümlə keçir:

“…wa-shammai d-Adurbadigan…”

“və Azərbaycanın adı…”

Bu mənbə ona görə qiymətlidir ki, VI əsrə aid olan bu mətndə Azərbaycan adı bəlli idi, tanınırdı və mətnlərdə yazılırdı.

Müəllif Azərbaycanı birbaşa “böyük və zəngin bir ölkə” kimi təsvir edir ki, bu da VI əsrdə bu adın sadəcə bir kənd və ya şəhər deyil, geniş bir coğrafi-siyasi ərazini əhatə etdiyini göstərir.

Kitabda Azərbaycanın həm də zərdüştiliyin mərkəzi olduğu, orada böyük atəşgahların yerləşdiyi vurğulanır.
Azərbaycan ərazisindəki strateji istehkamlar və şəhərlər haqqında məlumatlar var. Müəllif bu ərazilərin həm hərbi, həm də iqtisadi cəhətdən zəngin olduğunu vurğulayır.

Əsərdən də göründüyü kimi, Adurbadigan forması zamanla dil dəyişikliklərinə məruz qaldı:

“d” səsi bəzi ləhçələrdə “z” səsinə keçdi: Adər-Azər oldu

“g” səsi isə ərəb dili təsiri ilə “c” səsinə çevrildi.

Nəticədə orta əsrlərdə ad tam olaraq Azərbaycan şəklini aldı.

Bu kitabda olan qeydlər toponimin “Atropatena” və “Adurbadigan”dan “Azərbaycan”a çevrilməsi istiqamətində tarixin yazılı sübutu olan əhəmiyyətli faktlardır.

Bu kitab bir daha sübut edir ki, Azərbaycan 1500 il əvvəl süryanilər, perslər, yunanlar tərəfindən tanınan böyük bir coğrafiya olub və bu adla da qəbul edilib.

Prof.Dr. Zaur Əliyev