“Azərbaycan Basarkeçər deyəcək”… RAKURS

Yaxud, Ermənistan sülhə nə qədər hazırlaşır?

Ermənistanın daxili siyasi mənzərəsi və rəsmi İrəvanın sülh prosesindəki mövqeyi ilə bağlı beynəlxalq münasibətlər üzrə ekspertlər, regional politoloqlar və siyasi müşahidəçilər arasında iki əsas, bir-birindən fərqlənən yanaşma mövcuddur.

Birincisi, İrəvanın sülhə məcbur olduğu və addımlar atdığını bildirən yanaşmadır. Bəzi regional analitik və Qərb diplomatik dairələrinin qiymətləndirməsinə görə, Baş nazir Nikol Paşinyan hökuməti 2020-ci il və 2023-cü il hərbi-siyasi reallıqlarından sonra sülh müqaviləsinin imzalanmasını ölkənin dövlətçiliyi və iqtisadi çıxışı üçün yeganə yol kimi görür:

Paşinyan administrasiyasının daxili auditoriyaya yönəlmiş "tarixi Ermənistan" ideologiyasından imtina edərək mövcud sərhədlər daxilində "real Ermənistan" quruculuğu ritorikasına keçməsi cəmiyyəti sülhə və qonşularla normal münasibətlərə hazırlamaq cəhdi kimi qiymətləndirilir. Qazaxın dörd kəndinin qaytarılması ilə başlayan delimitasiya prosesi, eləcə də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin (o cümlədən TRIPP layihəsi çərçivəsində) açılması istiqamətində atılan praktiki addımlar İrəvanın regional təcriddən çıxmaq və iqtisadi dividendlər əldə etmək marağından irəli gəlir.
Ermənistanın Rusiya və İrandan olan enerji-nəqliyyat asılılığını azaltmaq üçün Türkiyə və Azərbaycanla sərhədlərin açılması hökumətin əsas gündəliyi kimi təqdim olunur.

İkincisi, rəsmi İrəvanın vaxt qazanmağa çalışdığını vurğulayan yanaşmadır. Digər tərəfdən, Azərbaycanın rəsmi dairələri, bir sıra regional ekspertlər və təhlükəsizlik üzrə tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Ermənistan hakimiyyəti real sülhdən daha çox geosiyasi şəraitin dəyişməsini gözləyir və taktiki manevrlər edir. Bakının sülh müqaviləsi üçün əsas şərti olan Ermənistan Konstitusiyasındakı (Müstəqillik Bəyannaməsinə istinadən) Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının çıxarılması prosesinin uzadılması və referendumun qeyri-müəyyən müddətə saxlanılması İrəvanın prosesi ləngitməsinin əsas sübutu kimi göstərilir.

Müşahidəçilər qeyd edirlər ki, İrəvanın Fransa, Hindistan və digər ölkələrdən hücum xarakterli silahlar alması, həmçinin Avropa İttifaqının mülki missiyasının sərhəddəki fəaliyyətini genişləndirməsi regionda yeni gərginlik ocağı yaratmaq və vaxt udmaq məqsədi daşıyır. Ermənistan daxilində kilsənin, revanşist müxalifətin və diaspor dairələrinin təzyiqləri fonunda Paşinyan hakimiyyəti radikal addımlar atmaqdan çəkinir. Analitiklərin fikrincə, bu tərəddüd rəsmi İrəvanı yarımçıq sülh sənədi imzalamağa və əsas mübahisəli məsələləri gələcəyə saxlamağa sövq edir.

Daxili situasiyanın sülh prosesinə təsiri

Ümumilikdə siyasi şərhçilərin ortaq rəyi ondan ibarətdir ki, Ermənistan cəmiyyəti hazırda dərin ideoloji parçalanma və sosial-siyasi yorğunluq mərhələsindədir. Rəsmi İrəvanın davranışları bir tərəfdən mövcud reallıqlar qarşısında sülhə məcburiyyəti, digər tərəfdən isə daxili siyasi sabitliyi qorumaq və xarici dəstək qazanmaq üçün vaxt qazanmaq taktikasını özündə birləşdirir.

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan MaskOFF Restart Fondu tərəfindən keçirilən panel müzakirəsində bildirib ki, "Arsax" adının istifadəsi Azərbaycanın Vardenisin Azərbaycan versiyası olan "Basarkeçər" adını istifadə etməsinə mane olmur. Onun sözlərinə görə, bu cür adlarla bağlı mübahisələrin həlli sülh müqaviləsinin imzalanması və bu məsələlərin siyasi istismarının rədd edilməsi ilə bağlıdır. “İstədiyimiz qədər “Artsax” deyə bilərik: səhər oyanıb “Artsax”, günorta “Artsax”, axşam “Artsax”, gecə oyanıb yenidən “Artsax” deyə bilərik. Yaxşı. Amma onlar səhər “Basarkeçər”, günorta “Basarkeçər”, axşam isə “Basarkeçər” deyəcəklər. İstədiyimiz qədər “Artsax”, “Artsax Respublikası” deyə bilərik. Amma onlar “Qərbi Azərbaycan” deyəcəklər. Bununla bağlı heç bir problem yoxdur. Həll yolu sülh müqaviləsi imzalamaq və bu məsələləri geridə qoymaqdır”, - deyə Paşinyan bildirib.

Onun sözlərinə görə, başqa bir dövlətin müstəqilliyini tanımaq öz müstəqilliyinin beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün zəruri şərtdir. “Əgər müstəqilliyimizin dəyərli olmasını istəyiriksə, başqalarının müstəqilliyini də tanımalıyıq. Müstəqilliyin bir xüsusiyyəti var: o, beynəlxalq ekosistemin bir hissəsidir. Heç bir ölkə öz-özlüyündə müstəqil deyil. Baş nazir bildirib ki, müstəqil kimi tanınmaq üçün başqasının müstəqilliyini tanımaq lazımdır”.

Müzakirə zamanı gənc iştirakçılardan biri Ermənistanda Qarabağdan olan məcburi köçkünlərə münasibət məsələsini qaldırıb. O bildirib ki, bəzi sakinlər qaçmaqda ittiham olunur və hətta təhqir olunurlar və hökumət rəsmilərinin bu cür ritorikası Qarabağ xalqına qarşı düşmənçiliyin əsaslandırılması kimi qəbul edilə bilər. Paşinyan emosional münasibət probleminin mövcud olduğunu və həll tələb etdiyini qəbul edib. O, cəmiyyətdə daxili sülhün gücləndirilməsinin vacibliyini qeyd edib. "Əgər sülhdən danışırsınızsa, daxili sülh də olmalıdır. Bu baş verənə qədər xarici sülhdən danışmaq bir az təkəbbürlüdür", - deyə baş nazir bu məsələdə birgə işləməyin zəruriliyi ilə razılaşaraq bildirib.

Paşinyanın sözlərinə görə, Qarabağdan olan erməni sakinlər özlərini Ermənistan Respublikasının vətəndaşları kimi hiss etməlidirlər və dövlət və cəmiyyət onların yadlaşma ilə üzləşməməsi üçün çalışmalıdırlar. Baş nazir həmçinin erməniləri öz ölkələrini daha yaxşı tanımağa və ona kənardan deyil, vətəndaşların baxış bucağından baxmağa çağırıb. O, özünün bəzi məsələləri həmişə başa düşmədiyini, lakin onlar haqqında açıq danışmağı və mövcud reallığı anlamağı öz vəzifəsi hesab etdiyini vurğulayıb.

V.VƏLİLİ