Azərbaycan Özbəkistan strateji müttəfiqlik və əbədi dostluq modeli ŞƏRH

Bəzi siyasi görüşlərin nəticəsini yalnız imzalanan sənədlərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Elə səfərlər var ki, onların mahiyyəti protokol çərçivəsindən kənara çıxır, xalqların münasibətlərində yeni səhifə açır. Azərbaycan Prezidentinin Özbəkistana dövlət səfəri də məhz belə hadisələr sırasında yer alır. Daşkənddə keçirilən görüşlər Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında münasibətlərin artıq ənənəvi dostluq və tərəfdaşlıq mərhələsindən daha geniş – strateji müttəfiqlik və uzunmüddətli əməkdaşlıq mərhələsinə keçdiyini nümayiş etdirdi.

Bu münasibətlərin gücü yalnız bu günün siyasi gündəliyindən qaynaqlanmır. Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarını bir-birinə yaxınlaşdıran amillər əsrlərin sınağından keçmiş ortaq dil, mədəniyyət, ədəbiyyat və mənəvi dəyərlərdir. Müasir dövrdə isə həmin mənəvi yaxınlıq dövlətlərarası münasibətlərin möhkəm siyasi və iqtisadi təməlinə çevrilir.

Daşkənddə Prezident İlham Əliyevin və Prezident Şavkat Mirziyoyevin keçirdikləri görüşlər zamanı səsləndirilən fikirlər də bunu təsdiqlədi. Tərəflərin münasibətlərə verdiyi yüksək qiymət, əməkdaşlığın müxtəlif sahələrində yeni təşəbbüslərə maraq və qarşılıqlı etimad iki ölkənin gələcək yol xəritəsinin kifayət qədər aydın olduğunu göstərir.

Səfərin mühüm nəticələrindən biri Azərbaycan və Özbəkistan arasında əbədi dostluq haqqında müqavilənin imzalanması oldu. Bu sənəd sadəcə diplomatik münasibətlərin növbəti mərhələsini ifadə edən siyasi akt deyil. O, iki dövlətin bir-birinə münasibətinin uzunmüddətli xarakterini və gələcək nəsillərə hesablanmış siyasi iradəni ortaya qoyur. Əbədi dostluq anlayışının dövlət sənədində öz əksini tapması Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin xüsusi məzmununu nümayiş etdirir.

Azərbaycan və Özbəkistan arasında siyasi yaxınlığın mühüm dayaqlarından biri getdikcə genişlənən iqtisadi əməkdaşlıqdır. Son illərdə qarşılıqlı ticarətin artması və birgə layihələrin çoxalması göstərir ki, iki ölkə münasibətlərinin iqtisadi əsaslarını daha da möhkəmləndirmək niyyətindədir.

Sənaye, enerji, kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, avtomobil istehsalı, kimya, maliyyə, turizm və digər sahələrdə həyata keçirilən layihələr əməkdaşlığın praktik nəticələrini ortaya qoyur. Burada diqqət çəkən əsas məqam odur ki, Bakı və Daşkənd artıq yalnız məhsul mübadiləsini deyil, birgə istehsalı, sərmayə qoyuluşunu və yeni müəssisələrin yaradılmasını prioritet istiqamət kimi nəzərdən keçirirlər.

Qarşıya qoyulan ticarət hədəfləri də bu baxışın göstəricisidir. Bir milyard dollarlıq ticarət dövriyyəsinə çatmaq məqsədi münasibətlərin iqtisadi potensialının tam həddi deyil. Əksinə, bu rəqəm daha böyük əməkdaşlıq imkanlarına aparan mərhələlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

İki ölkənin biznes dairələri arasında əlaqələrin genişlənməsi, qarşılıqlı investisiyaların artması və birgə layihələrin coğrafiyasının böyüməsi gələcəkdə Azərbaycan–Özbəkistan iqtisadi tərəfdaşlığını region miqyasında daha da əhəmiyyətli edə bilər.

Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin səmimiliyini ən aydın göstərən nümunələrdən biri Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpasında göstərilən qardaş dəstəyidir.

Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin inşası, Xankəndidə tikiş fabrikinin yaradılması və digər layihələr iki ölkə arasındakı münasibətlərin yalnız bəyanatlardan ibarət olmadığını sübut edir. Bu layihələr həm də müharibədən sonra yeni həyatın qurulmasına verilən real töhfədir.

Özbəkistanın Qarabağın bərpasında iştirak etməsi Azərbaycan cəmiyyətində də xüsusi rəğbətlə qarşılanır. Ağır günlərdə göstərilən dəstək uzun illər yadda qalır və siyasi münasibətlərə mənəvi dərinlik qazandırır.

Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin yalnız iqtisadi və siyasi çərçivədə inkişaf etməsi mümkün deyil. Çünki bu iki xalqı birləşdirən ən güclü amillərdən biri ortaq mədəni irsdir.

Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai kimi böyük söz ustadlarının yaradıcılığı Azərbaycan və Özbəkistan arasında əsrlər boyu mövcud olmuş ədəbi əlaqələrin parlaq nümunəsidir. Bu irsin müasir layihələr vasitəsilə yeni nəsillərə çatdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nizami Gəncəvi adına Milli Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılması, Azərbaycan ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi, birgə elmi və mədəni təşəbbüslərin irəli sürülməsi iki ölkənin gələcəyə sərmayəsinin göstəricisidir. Əslində, mədəniyyət sahəsində görülən hər bir iş uzunmüddətli siyasi münasibətlərin sığortasıdır. Çünki siyasi qərarlar dəyişə bilər, iqtisadi layihələrin miqyası zamanla yenilənə bilər, amma xalqların bir-birinə olan mənəvi bağlılığı nəsildən-nəslə ötürülür. Bakıda “Özbəkistan”, Yeni Daşkənddə isə “Azərbaycan” parklarının yaradılması da məhz bu baxımdan rəmzi məna daşıyır. Bir ölkənin paytaxtında digər xalqın adını daşıyan məkanın yaradılması qarşılıqlı hörmətin və dostluğun gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməsidir.

Dünyada iqtisadi əlaqələrin istiqamətlərinin sürətlə dəyişdiyi bir vaxtda nəqliyyat və logistika əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan və Özbəkistanın bu sahədə artan əməkdaşlığı da təsadüfi deyil. Xəzər üzərindən yükdaşımaların genişləndirilməsi, birgə nəqliyyat imkanlarının yaradılması və Orta Dəhlizin potensialından daha səmərəli istifadə iki ölkənin iqtisadi maraqlarını birləşdirən əsas istiqamətlərdəndir. Bu baxımdan Azərbaycanın nəqliyyat infrastrukturuna yatırdığı sərmayələr, dəmir yolu xətlərinin inkişafı, liman və logistika imkanlarının genişləndirilməsi, eləcə də regionda yeni bağlantıların yaradılması Özbəkistan üçün də əlavə imkanlar formalaşdırır.

Dövlətlərarası münasibətlərin uzunömürlü olması üçün yalnız hökumətlərarası sənədlər kifayət etmir. Əsas məsələ xalqların bir-birini daha yaxından tanımasıdır.

Bu səbəbdən tələbə mübadilələri, universitetlərarası əlaqələr, elm, mədəniyyət, gənclər və idman sahəsində birgə layihələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanlı və özbək gənclərin birgə tədbirlərdə, təhsil proqramlarında və beynəlxalq layihələrdə iştirakı gələcəyin münasibətlərini indidən formalaşdırır.

Futbol üzrə gənclər arasında dünya çempionatının birgə keçirilməsi ilə bağlı təşəbbüslər də bu baxımdan diqqətəlayiqdir. İdman müxtəlif dillərdə danışan insanları eyni meydanda birləşdirir. Birgə keçirilən yarışlar gənclərin tanışlığına, dostluğuna və iki ölkənin cəmiyyətləri arasında yeni əlaqələrin yaranmasına şərait yaradır. Bu gün qurulan tələbə dostluğu, sabah elmi əməkdaşlığa; bu gün başlayan biznes əlaqəsi, sabah böyük investisiya layihəsinə; bu gün idman meydanında yaranan tanışlıq isə gələcəkdə yeni sosial və mədəni təşəbbüsə çevrilə bilər.

Səfərin diqqətçəkən məqamlarından biri də iki dövlət başçısının yüksək dövlət təltifləri ilə təltif olunması idi. Prezident İlham Əliyevin Özbəkistanın “Dostluq” ordeni ilə, Prezident Şavkat Mirziyoyevin isə Azərbaycanın “Heydər Əliyev” ordeni ilə təltif edilməsi iki liderin Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin inkişafına verdiyi töhfənin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsi kimi yadda qaldı.

Bu təltiflər, əslində, yalnız iki prezidentin fəaliyyətinə verilən qiymət deyil. Onlar iki xalq arasında formalaşmış qarşılıqlı ehtiramın siyasi simvoludur.

Azərbaycan və Özbəkistanın bugünkü münasibətlərinin əsas fərqləndirici cəhəti də məhz qarşılıqlı etimaddır. Etimad olmayan yerdə uzunmüddətli iqtisadi layihələr, strateji nəqliyyat təşəbbüsləri və böyük mədəni proqramlar həyata keçirmək çətindir. Bakı və Daşkənd isə son illərdə bu etimadı konkret nəticələrlə möhkəmləndirirlər.

Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin bugünkü mənzərəsinə nəzər saldıqda aydın görünür ki, söhbət yalnız iki dövlət arasındakı dostluqdan getmir. Burada daha geniş bir əməkdaşlıq modeli formalaşır. Bu modelin əsas sütunlarını siyasi etimad, iqtisadi tərəfdaşlıq, qarşılıqlı investisiya, nəqliyyat bağlantıları, mədəni yaxınlıq və insan amili təşkil edir.

Daşkənddə keçirilən görüşlər bu yolun yeni istiqamətlərini müəyyənləşdirdi. İndi əsas məsələ əldə olunan razılaşmaları davamlı nəticələrə çevirməkdir. Bunun üçün qarşıda yeni müəssisələrin yaradılması, ticarət dövriyyəsinin artırılması, nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi, təhsil və mədəniyyət layihələrinin çoxaldılması kimi böyük vəzifələr dayanır.Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığı eyni zamanda Türk dünyasının ümumi inkişaf imkanları baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bakı ilə Daşkənd arasında qurulan möhkəm əlaqələr daha geniş regional əməkdaşlığa əlavə stimul verə bilər.

Bu gün Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərində yeni bir mərhələ başlanır. Bu mərhələnin uğuru yalnız imzalanan sənədlərlə deyil, onların insan həyatında yaratdığı dəyişikliklərlə ölçüləcək. Daşkənddə səslənən fikirlər, imzalanan razılaşmalar və həyata keçirilən layihələr bir həqiqəti ortaya qoyur: Azərbaycanla Özbəkistanın dostluğu artıq yalnız keçmişin mirası deyil. Bu dostluq bu gün qurulur, sabah üçün möhkəmləndirilir.

Bakı ilə Daşkənd arasında uzanan yol yalnız iki paytaxtı birləşdirmir. Bu yol tarixlə gələcəyi, mədəniyyətlə iqtisadiyyatı, dövlətlə xalqı bir araya gətirən böyük bir əməkdaşlıq xəttidir. Və bu yolun ən mühüm xüsusiyyəti ondadır ki, onun istiqaməti artıq bəllidir: qarşılıqlı etimad, ortaq inkişaf və uzunmüddətli qardaşlıq.

Sitarə Babayeva

YAP Lənkəran rayon təşkilatının uçot işləri üzrə məsləhətçisi