Azərbaycan telekanallarında dublyaj rüsvayçılığı Türk dilindən türk dilinə mədəni zorakılıq

Bəlkə də bu ölkədə saysız-hesabsız sosial, iqtisadi və siyasi problemlər varkən dublyajdan danışmaq kiməsə artıq görünə bilər. Amma unutmayaq ki, televiziya təkcə əyləncə vasitəsi deyil. Televiziya dil yaradır, zövq formalaşdırır, nəsil yetişdirir. Efirə buraxılan hər keyfiyyətsiz dublyaj tamaşaçının təkcə qulağına yox, birbaşa düşüncəsinə təsir edir.

Bu gün Azərbaycan telekanallarında nümayiş olunan xarici bədii, sənədli və cizgi filmlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi dublyaj mərhələsində ciddi keyfiyyət itkisinə məruz qalır. Məzmunun özü, aktyor oyunu və dramaturgiya çox vaxt arxa plana keçir. Problem ondadır ki, bəzi hallarda tamaşaçı artıq filmin özünü yox, dublyajın qüsurlarını izləməyə məcbur qalır. Bu isə filmin bədii dəyərini kölgədə qoyur.

Burada məsələ tərcümənin mövcudluğunda deyil. Məsələ dublyajın sadəcə səs oxuma səviyyəsinə endirilməsində, obrazın ruhunun nəzərə alınmamasında və tamaşaçıya formal yanaşmada gizlənir. Səs aktyoru obrazı yaşamır, sadəcə mətni səsləndirir. Emosiya təbii şəkildə ötürülmür, mexaniki şəkildə imitasiya olunur. Yersiz pafos, əsassız qışqırıqlar, intonasiyasız cümlələr, gizlədilməyən nəfəs almalar və yanlış tələffüzlər ekran qarşısında olan tamaşaçını filmdən uzaqlaşdırır.

Xüsusilə Türkiyə istehsalı olan serial və filmlərin dublyajı bu problemin ən bariz nümunəsidir. Türkiyə türkcəsini anlayan, bu dili qulaqdan-qulağa mənimsəmiş tamaşaçıya zorla “tərcümə edilmiş” türk dili təqdim olunur. Nəticədə nə orijinalın təbii axını qalır, nə də Azərbaycan dilinin estetik imkanlarından düzgün istifadə edilir. Ortaya çıxan səs nə Türkiyə türkcəsinə bənzəyir, nə də Azərbaycan türkcəsində təbii səslənir.

Mirzə Ələkbər Sabirin “Osmanlıcadan tərcümə türkə” ironiyası bu gün artıq sadəcə ədəbi nümunə deyil, real efir mənzərəsinin dəqiq təsviridir. Problem iki dil arasında anlaşılmazlıq deyil. Problem eyni dil ailəsinə mənsub iki yaxın dil arasında süni baryer yaradılmasıdır. Türkiyə türkcəsi guya yad dilmiş kimi təqdim olunur və bu yanaşma “dil siyasəti” adı altında əsaslandırılmağa çalışılır.

Bir neçə il əvvəl türk serialları orijinal səsdə yayımlanırdı və tamaşaçı bunu rahatlıqla anlayırdı. Bu gün isə eyni seriallar süni səslərlə, emosiyasız oxunuşla və obrazın psixologiyasını öldürən dublyajla təqdim olunur. Tamaşaçı artıq süjetə köklənmir, dublyajdakı uyğunsuzluqları saymağa başlayır.

“Kuruluş Osman”, “Payitaht Abdülhamid” kimi tarixi seriallar dublyajın təsiri ilə bəzən öz ağırlığını itirir. Epik səhnələr lazımi emosiyanı ötürmür, dramatik anlar süni səslənir, qəhrəmanlıq pafosu isə teatr monoloqu təsiri bağışlayır. Tamaşaçı tarixi atmosferi deyil, dublyajın texniki qüsurlarını hiss edir.

Daha bir problemli məqam isə türkü və mahnıların səsli şəkildə “tərcümə” edilərək oxunmasıdır. Mahnı mətninin mənası izah edilə bilər, amma musiqinin üzərinə oxunan süni tərcümə nə melodiyanın ritmini qoruyur, nə də vokal emosiyanı ötürür. Belə hallarda səhnənin dramatik yükü zəifləyir, musiqi isə fon elementi olmaqdan çıxaraq texniki maneəyə çevrilir. Türkü və mahnılar ya orijinal səsdə saxlanmalı, ya da altyazı vasitəsilə izah edilməlidir; əks halda bu yanaşma nə dilə, nə musiqiyə, nə də ekran estetikasına xidmət edir.

Bütün bunların fonunda mütləq qeyd olunmalıdır ki, yaxşı dublyaj nümunələri də mövcuddur. Peşəkar səsləndirmə, düzgün intonasiya və texniki keyfiyyət olan işlər var. Amma problem ondadır ki, bu yanaşma sistemli deyil, epizodik xarakter daşıyır.

Bu gün ortaq türkcə, ortaq mədəni məkan və ortaq informasiya sahəsi müzakirə edilən bir vaxtda Türkiyə türkcəsindən türk dilinə dublyajın nəyə və kimə xidmət etdiyi sualı açıq qalır. Tamaşaçı anlayırsa, orijinalı qəbul edirsə, bu süni müdaxilə kimin marağındadır? Dil yaxınlaşması müzakirə edilərkən, efirdə dilin parçalanması nə ilə əsaslandırılır?

Azərbaycan telekanalları bu cür dublyajla sadəcə keyfiyyət problemi yaratmır, tamaşaçı ilə aradakı məsafəni daha da artırır. İnsanlar serialları internetdə və platformalarda orijinal səsdə izləyir, yerli kanalları isə kənara qoyur.

Bu, tamaşaçının zövq problemi deyil. Bu, efir məsuliyyəti problemidir. Bu, peşəkarlıq və yanaşma problemidir.

Açıq demək lazımdır: keyfiyyətsiz dublyaj nə Azərbaycan dilini qoruyur, nə mədəniyyətə xidmət edir, nə də televiziya adına yaraşır. Türkiyə istehsalı olan məhsullar ya yüksək səviyyəli dublyajla, ya da orijinal səs + altyazı formatında yayımlanmalıdır.

Əks halda bu efir mədəniyyət yox, dil üzərində aparılan sınaq, tamaşaçı üzərində isə açıq-aşkar məcburiyyət təsiri bağışlayır.

Samir Əsədli