Azərbaycan üçün yeni fürsət Ərəb Şengeni

Bakı KƏŞ-in üzvü deyil və o tək viza məkanının bir hissəsi olmayacaq, amma...

Körfəz ölkələri üçün vahid turist vizası ideyası tədricən siyasi bəyannamələrdən praktik tətbiqə keçir. Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının (KƏŞ) baş katibi Casim Məhəmməd Əlbudavi KƏŞ Böyük Turist Vizasının tezliklə istifadəyə veriləcəyini açıqlayıb. Bu sənəd turistlərə ayrı milli vizalara ehtiyac olmadan KƏŞ-nin bütün altı ölkəsini - Bəhreyn, Küveyt, Oman, Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və Qətəri ziyarət etməyə imkan verəcək.

"Ərəb Şengeni" termini layihənin miqyasını təsvir etmək üçün faydalı bir yoldur, lakin iki sistemi tamamilə müqayisə etmək düzgün olmazdı. Avropa Şengen modeli dərin institusional inteqrasiyaya malik vahid viza məkanını nəzərdə tutur. KƏŞ ölkələri isə miqrasiya, təhlükəsizlik və sərhəd nəzarəti üzərində tam suverenliyi saxlayır. Buna görə də, ideya Avropa İttifaqının (Aİ) analoqunu yaratmaq deyil, milli qaydaları və maraqları qoruyarkən ortaq turizm bazarı yaratmaqdır.

Layihənin arxasındakı iqtisadi əsaslandırma sadəcə girişi sadələşdirməkdən daha çox şeyə malikdir. Bu gün Körfəz ölkələrinə səyahət etməyi planlaşdıran turistlər hər bir ölkənin viza tələblərini nəzərə almalıdırlar. Vahid viza səyahətin mahiyyətini dəyişdirir: turistlər indi tək bir ölkə seçmək əvəzinə, bütün bölgəni vahid marşrut kimi istifadə edə bilərlər. Məsələn, Dubay səfər üçün başlanğıc nöqtəsi ola bilər və bundan sonra onlar hər dəfə ayrıca viza prosedurlarından keçmədən Ər-Riyad, Doha, Masqat və ya Manamaya səyahət edə bilərlər.

Bu, xüsusilə Körfəz ölkələri üçün vacibdir: onların iqtisadi modellərinin geniş şəkildə yenidən qurulması nəzərə alınsa. Neft və qaz gəlirlərindən asılılığın azaldılması turizm, nəqliyyat, qonaqpərvərlik, ticarət, əyləncə və digər iqtisadi sektorların inkişafını tələb edir. Vahid turist vizası əcnəbilərin qalma müddətini uzada və xərclərini bir neçə ölkə arasında yenidən bölüşdürə bilər. Əvvəllər bir ölkədə beş gün keçirən turist indi həmin səfəri bir və ya iki həftə davam edən tam hüquqlu regional marşruta çevirməyə təşviq olunur.

Bu mənada, artıq sadə viza sənədindən deyil, yeni bir turizm məhsulunun yaradılmasından danışırıq. KƏŞ ölkələri qlobal bazarda təkcə fərdi olaraq deyil, həm də birləşdirilmiş təklifləri vasitəsilə rəqabət aparmaq imkanı qazanırlar. Avropa və Asiya turistləri üçün bu, Dubayın müasir memarlığını, Ər-Riyadın tarixi rayonlarını, Dohanın mədəni yerlərini, Omanın təbii mənzərələrini və digər ölkələrin kurort infrastrukturunu tək bir səfərdə birləşdirən bir marşrutun ortaya çıxması demək ola bilər.

Səudiyyə Ərəbistanı bu transformasiyada xüsusi rol oynayır. Ər-Riyad “2030 Vizyonu”nun bir hissəsi olaraq turizmi yeni iqtisadi modelinin əsas elementinə çevirməyə çalışır. Ölkə infrastrukturu, beynəlxalq tədbirləri, mədəni və idman layihələrini və genişmiqyaslı turizm istiqamətlərini fəal şəkildə inkişaf etdirir. Səudiyyə Ərəbistanı üçün vahid viza təkcə xarici vətəndaşları cəlb etmək üçün bir vasitə kimi deyil, həm də hazırda BƏƏ-nin dominantlıq etdiyi mövcud marşrutlara öz turizm layihələrini inteqrasiya etmək üçün bir yol kimi faydalıdır.

Eyni zamanda, vahid sistem KƏŞ-in öz daxilində rəqabəti aradan qaldırmayacaq. Əksinə, onu daha görünən edə bilər. BƏƏ qlobal aviasiya mərkəzi və inkişaf etmiş otel infrastrukturu olmaq üstünlüyünə malikdir. Səudiyyə Ərəbistanı nəhəng daxili bazara və genişmiqyaslı investisiya layihələrinə malikdir, Qətər premium turizmə və beynəlxalq tədbirlərə diqqət yetirir, Oman isə təbii və mədəni istiqamətlərə diqqət yetirir. Bəhreyn və Küveyt də öz yerlərini axtaracaqlar.

Buna görə də, ortaq viza eyni zamanda, əməkdaşlığı gücləndirə və turist xərcləri uğrunda rəqabəti gücləndirə bilər. Əsas sual artıq insanları regiona necə cəlb etmək deyil, onları müəyyən bir ölkədə daha çox vaxt keçirməyə necə inandırmaq olacaq. Bu, KƏŞ ölkələrini birgə marşrutlar yaratmağa, nəqliyyat əlaqələrini təkmilləşdirməyə və eyni zamanda, öz unikal turist təkliflərini inkişaf etdirməyə təşviq edəcək.

Lakin bu layihəni həyata keçirmək sadəcə çoxsaylı vizalara ehtiyacı aradan qaldırmaqdan daha çox şey tələb edəcək. Turist mobilliyi immiqrasiya nəzarəti və məlumat mübadiləsindən tutmuş qalma qaydalarına, sərhəd xidmətləri və sui-istifadənin qarşısının alınması mexanizmlərinə qədər geniş məsələlər üzrə koordinasiya tələb edir. Bu baxımdan, ortaq viza Körfəz ölkələri arasında praktik inteqrasiyanın dərinliyinin sınağı kimi xidmət edəcək.

Əvvəllər müzakirə edilən parametrlərə elektron sənəd formatı, regionda bir neçə həftə qalmaq imkanı və təxminən 100-150 dollar arasında olan xərc daxil idi. Lakin son şərtlər dəyişə bilər. Layihənin uğuru üçün təkcə vizanın etibarlılığı deyil, həm də onun emalının asanlığı vacib olacaq: tək bir sənədin alınması çətin olarsa və ya sistem çoxsaylı əlavə prosedurlar tələb edərsə, iqtisadi təsirin əhəmiyyətli bir hissəsi itiriləcək.

Potensial bazar Avropadan çox kənara çıxır. Hindistan, Çin və digər sürətlə böyüyən Asiya bazarlarından gələn turistlər, eləcə də artıq Körfəz ölkələrində yaşayan əcnəbilər KƏŞ üçün xüsusilə vacibdir. Nəticədə, tək viza tədricən regionda daha sıx turizm ekosistemini yarada bilər ki, burada aviaşirkətlər, otel şəbəkələri, tur operatorları və əyləncə sənayesi ayrı-ayrı ölkələr əvəzinə inteqrasiya olunmuş marşrutlar təqdim edəcək. Bu fonda təşəbbüs Azərbaycan üçün xüsusilə əhəmiyyətli ola bilər. Bakı KƏŞ-in üzvü deyil və o tək viza məkanının bir hissəsi olmayacaq. Lakin altı ölkə arasında ortaq turizm bazarının yaranması Azərbaycan üçün potensial olaraq vacib xarici əlaqə yaradır.

Azərbaycan və Körfəz ölkələri arasında viza maneələri artıq əhəmiyyətli dərəcədə azaldılıb. BƏƏ vətəndaşları 90 günə qədər, Qətər vətəndaşları isə 30 günə qədər vizasız səyahət edə bilərlər. Bundan əlavə, 15 fevral 2026-cı ildən 15 fevral 2027-ci ilə qədər Səudiyyə Ərəbistanı, Oman, Küveyt və Bəhreyn vətəndaşları Azərbaycana üç dəfə vizasız daxil ola və hər giriş üçün 30 günə qədər ölkədə qala bilərlər. Səudiyyə Ərəbistanı, Oman, Küveyt, Bəhreyn və ya Qətərdə ən azı altı ay müddətində etibarlı yaşayış icazəsi olan üçüncü ölkə vətəndaşları Azərbaycanın beynəlxalq hava limanlarında tək girişli, 30 günlük turist vizası ala bilərlər.

Bu, daha maraqlı bir model - "Körfəz + Qafqaz" üçün zəmin yaradır. Turistlərə KƏŞ ölkələri arasında nisbətən sərbəst səyahət etmək imkanı verilərsə, Azərbaycan bu marşrutda əlavə bir istiqamət ola bilər: Dubay və ya Dohada bir neçə gün, ardınca isə Bakı, Xəzər sahili, tarixi mərkəz, dağlıq bölgələr və kulinariya marşrutları. Bu formatda Azərbaycan Körfəz turizm məkanları ilə birbaşa rəqabət aparmır, əksinə, onların təkliflərini fərqli iqlim, mədəni mühit və coğrafiya ilə tamamlayır.

Fars körfəzi ölkələrinin xarici sakinlərinin seqmenti xüsusilə ümidverici ola bilər. Vahid KƏŞ turizm sistemi potensial olaraq təkcə bu ölkələrin vətəndaşları üçün deyil, həm də regionda yaşayan və işləyən milyonlarla əcnəbi üçün mobilliyi artıracaq. Azərbaycan üçün bu, hədəf auditoriyasını genişləndirir: artıq buraya yalnız altı ərəb ölkəsindən gələn turistlər deyil, həm də Dubay, Doha, Ər-Riyad və digər Körfəz şəhərlərini cəlbedici nöqtələr və nəqliyyat mərkəzləri kimi istifadə edən beynəlxalq ictimaiyyət daxildir.

Lakin bu, turist axınının avtomatik artımına zəmanət vermir. Vahid vizanın tətbiqindən sonra KƏŞ daha rəqabətli turizm məkanına çevriləcək. Azərbaycan yalnız əlverişli viza rejimini qorumaqla yanaşı, həm də birbaşa uçuşlar, birgə tur paketləri, Körfəz bazarlarında təşviq və rahat çoxnöqtəli marşrutlar inkişaf etdirməlidir. Potensial formul mümkün qədər sadə olmalıdır: bir turist regiona gəlir və mövcud marşruta Bakını daxil etmək üçün açıq bir fürsətə malikdir.

Daha geniş şəkildə desək, KƏŞ layihəsi Yaxın Şərqdə regional inteqrasiya modelinin tədricən dəyişməsini əks etdirir. Altı ölkə arasında əməkdaşlıq əvvəllər əsasən enerji, təhlükəsizlik və ticarətə yönəlmişdisə, inteqrasiya mexanizmləri indi gündəlik insan mobilliyinə və istehlakçı xidmətlərinə şamil olunmağa başlayır. Bu halda turizm artıq ikinci dərəcəli sektor deyil, ortaq iqtisadi məkan yaratmaq üçün bir vasitədir.

Məhz buna görə də vahid vizanın əhəmiyyəti turizm sənayesindən çox kənara çıxır. Layihənin uğurlu tətbiqi Körfəz dövlətlərinin qaydaları uyğunlaşdırmaq, məlumat mübadiləsi aparmaq və milyonlarla beynəlxalq səyahətçi üçün milli nəzarətdən imtina etmədən vahid mexanizmlər yaratmaq qabiliyyətini nümayiş etdirəcək.

Əgər sistem həqiqətən altı ölkə arasında səyahət üçün vahid giriş nöqtəsi kimi fəaliyyət göstərərsə, regionun turizm mənzərəsi dəyişəcək. KƏŞ-in özü üçün bu, daha əlaqəli iqtisadi məkana doğru bir addım olacaq; BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı üçün qlobal turistlər uğrunda rəqabətdə yeni bir mərhələni qeyd edəcək və Azərbaycan da daxil olmaqla qonşu dövlətlər üçün yeni turist axınından istifadə etmək imkanı təqdim edəcək.

Nəticə etibarilə, "Ərəb Şengen"inin uğuru onun adı və ya hətta vizanın özü ilə deyil, turistlərin Körfəzə səfəri tək bir səyahətə necə asanlıqla çevirə bilməsi ilə müəyyən ediləcək. Altı turizm bazarı arasındakı sərhədlər həqiqətən daha az nəzərə çarparsa, bundan yalnız Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri faydalanmayacaq. Bu yeni turizm marşrutuna inteqrasiya olmağı bacaran xarici istiqamətlər də bundan faydalanacaq.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov