Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında güclənən əməkdaşlıq Təhlil

Bakı, 17 noyabr, Elmir Səftərov, AZƏRTAC

Bu günün beynəlxalq münasibətlər sistemində Avrasiya coğrafiyası yenidən formalaşan güc balanslarının mərkəzindədir. Bu dəyişimin ən diqqətçəkən dinamiklərindən biri Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri, xüsusilə Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və qismən Tacikistan arasındakı əməkdaşlığın çoxölçülü şəkildə güclənməsidir. Bu yaxınlaşma həm tarixi kökləri, həm də aktual geopolitik reallıqlar səbəbindən yalnız regional deyil, qlobal səviyyədə də strateji nəticələr doğurur.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu sözlər Ankara Hacı Bayram Veli Universitetinin dosenti Levent Ersin Orallının "Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələri arasında güclənən əməkdaşlıq: geopolitik, iqtisadi və gələcəyə yönəlik qiymətləndirmə" başlıqlı təhlilində yer alıb.

Enerji və nəqliyyat dəhlizləri: Yeni Avrasiyanın əsas damarları

Azərbaycan-Mərkəzi Asiya ölkələrinin əlaqələrinin ən güclü olduğu və gələcəkdə daha da güclənəcəyi sahələrin başında enerji, logistika və nəqliyyat infrastrukturu gəlir. Xəzər dənizi həm təbii qaz, həm də neft baxımından böyük ehtiyatlara malik olan Mərkəzi Asiya ilə enerji ixrac infrastrukturu inkişaf etmiş Azərbaycan arasında təbii bir körpü rolunu oynayır. Türkmən qazının Trans-Xəzər xətti vasitəsilə Avropaya daşınması təşəbbüsləri yalnız enerji təchizatı təhlükəsizliyi baxımından deyil, həm də regional strateji müstəqilliyin artırılması baxımından kritik əhəmiyyət daşıyır.

Eyni zamanda, Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu) regional inteqrasiyanın konkretləşdiyi digər bir sahədir. Çindən başlayaraq Qazaxıstan, Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya çatır. Qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən formalaşdığı dövrdə bu dəhlizin strateji əhəmiyyəti hər il artır. Gələcək illərdə rəqəmsallaşdırılmış, süni intellekt əsaslı gömrük və logistika idarəetmə sistemləri ilə dəstəklənən yeni bir Avrasiya nəqliyyat ekosisteminə şahid olacağıq.

İqtisadi şaxələndirmə və ortaq inkişaf vizyonu

Azərbaycan və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin son dövrlərdə qəbul etdiyi iqtisadi inkişaf modelləri bir-biri ilə uyğundur. Hamısı təbii resurs gəlirlərindən kənar böyüməyi hədəfləyir və sənaye, bərpaolunan enerji, aqrar texnologiyalar və rəqəmsal iqtisadiyyat sahələrində şaxələndirməyə yönəlir.

Bu çərçivədə Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində hazırlanan ortaq iqtisadi proqramlar sərhədüstü rəqəmsal bazarların qurulması, ortaq investisiya fondlarının yaradılması və KOB-ların əməkdaşlığının artırılması kimi təşəbbüslərlə konkretləşir. Xüsusilə yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq gələcəyin ən önəmli sahələrindən biri kimi görünür. Qazaxıstanın geniş əraziləri, Türkmənistanın günəş enerjisi potensialı və Azərbaycanın mövcud enerji infrastrukturu regional “yaşıl enerji dəhlizi” perspektivini mümkün edir.

Təhlükəsizlik və müdafiə əməkdaşlığında artan əlaqələndirmə

Təhlükəsizlik əməkdaşlığı keçmişə nisbətən daha institusional və çoxşaxəli xarakter alıb. Kibertəhlükəsizlik, sərhəd idarəçiliyi, terrorla mübarizə və təşkilatlanmış cinayətkarlıqla mübarizə sahələrində artan koordinasiya həm dövlətlərin zəifliklərini azaldır, həm də regional sabitliyi möhkəmləndirir.

Azərbaycanın müasir müdafiə texnologiyalarına etdiyi sərmayələr ilə Mərkəzi Asiya ölkələrinin müdafiə islahatları bir-birini tamamlayır. Gələcəkdə ortaq təlimlərin artması və müdafiə sənayesində ortaq istehsal modellərinin inkişaf etdirilməsi gözlənilir.

Mədəni və təhsil əməkdaşlığının gələcək vizyonu

Tarixi və mədəni ortaq dəyərlər bu əməkdaşlığın yumşaq gücünü təşkil etməyə davam edir. Ortaq tarix layihələri, dil, mədəniyyət və incəsənət proqramları, gənclərə yönəlmiş mübadilə proqramları uzunmüddətli sosial inteqrasiyanı dərinləşdirəcək.

Gələcək 10–15 ildə ortaq universitetlər, elm-texnologiya tədqiqat konsorsiumları və rəqəmsal təhsil platformaları vasitəsilə regiondakı insan kapitalının qlobal rəqabət qabiliyyəti daha da artacaq.

Gələcəyə dair futuristik perspektivlər

2040-cı illərdə region ölkələri arasındakı əməkdaşlığın yalnız klassik sahələrlə məhdudlaşmayacağı proqnozlaşdırılır. Süni intellekt əsaslı sərhədüstü ticarət sistemləri, Xəzər ətrafında hidrogen iqtisadiyyatı yönümlü enerji klasterləri, ortaq peyk proqramları və su resurslarının IoT dəstəklənmiş davamlı idarəsi kimi layihələr Avrasiyanın gələcəyini formalaşdıra bilər.

Azərbaycan ilə Orta Asiya ölkələri arasındakı inteqrasiya yalnız regional güc birliyi deyil, həm də qlobal rəqabətdə özünəməxsus modelini quracaq bir Avrasiya vizyonunun əsasını təşkil edir.