Azərbaycan Yaxın Şərqin yeni enerji xəritəsində ANALİTİK

Yaxud, Suriyadan keçən qaz kəmərlərinin perspektivləri

SVOP razılaşmasına əsasən Azərbaycandan ixrac olunan qaz Kilis üzərindən Suriyaya nəql olunacaq. Avqustun 2-də Azərbaycan, Suriya və Qətərdən olan rəsmilərlə Kilisdə mərasim keçiriləcək. Azərbaycan üçün bu, təkcə iqtisadi əhəmiyyət daşımır, eyni zamanda şaxələndirilmiş ixrac imkanlarının yeni bir regionda tətbiqidir. Suriyaya qaz nəqli ciddi enerji problemi olan Suriyaya bir dəstəkdir. Nəzərə alsaq ki, Suriya “Ərəb qaz şəbəkəsi” sisteminə qoşulub, deməli Azərbaycan bu şəbəkənin digər üzvləri Livan, İordaniya və Misirə də öz qazını ixrac edilə bilər.

İyulun 12-də Azərbaycanda səfərdə olan Suriya Ərəb Respublikasının keçid dövrü Prezidenti Əhməd Əl Şaraa Prezident İlham Əliyevlə görüşdə Suriyanın hazırda ciddi enerji problemi ilə üzləşdiyini bildirib. Yaxın zamanlarda Azərbaycan qazının Türkiyə ərazisindən Suriyaya ixracı layihəsinin həyata keçiriləcəyi vurğulanaraq bunun Suriyanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verəcəyi qeyd olunub. Azərbaycanın Suriyanın energetika sahəsinin bərpasına töhfə vermək iqtidarında olduğu diqqətə çatdırılıb. Səfər zamanı SOCAR ilə Suriya hökuməti arasında Anlaşma Memorandumunun imzalanması ilə iki ölkə arasında enerji sahəsində əməkdaşlıq yeni mərhələyə qədəm qoyub. Suriyaya Türkiyə üzərindən ildə 1,2 milyard kubmetr həcmində qaz ixracı planlaşdırılır. Bu layihə, həmçinin Suriyanın zədələnmiş elektrik infrastrukturunun bərpasına töhfə verəcək.

Suriyada illərdir davam edən münaqişədən sonra infrastrukturun bərpası və iqtisadi sabitliyin təmin edilməsi prioritet məsələdir. Azərbaycanın bu mərhələdə iştirakı, eyni zamanda enerji geosiyasətində yeni balans nöqtələri yaradır. Azərbaycan Cənubi Qafqazdan Yaxın Şərqə enerji investisiyası edən ilk ölkələrdən biri kimi, regiondaxili və regionlararası enerji əməkdaşlığının təşəbbüskarına çevrilir. Suriyada qaz hasilatı Azərbaycanın enerji marşrutlarının şaxələndirməsi baxımından da vacibdir. Bu fəaliyyətlə Azərbaycan həm də regionda nüfuz uğrunda yarışan böyük güclərlə balanslı münasibət qurmaq imkanı əldə edir.

...2024-cü ilin sonunda Suriyada Bəşər Əsəd rejiminin devrilməsi regional enerji strategiyasına yenidən baxılmasına yol açdı. Suriya ərazisindən keçən qaz kəmərləri yenidən gündəmdədir - indi yeni siyasi reallıq kontekstində. Bu, Yaxın Şərq üçün nə deməkdir? 2024-cü ilin dekabrında Suriyada siyasi reallıq kökündən dəyişdi: prezident Bəşər Əsəd rejimi dağıldı və Dəməşqdə “Həyat Təhrir əl-Şam” qruplaşmasının faktiki nəzarəti altında olan müxalifət qanadının nümayəndələrinin daxil olduğu keçid hökuməti yaradıldı. Uzun müddət qeyri-mümkün kimi görünən bu hadisə gözlənilmədən Suriyanı beynəlxalq enerji siyasətinin diqqət mərkəzinə qaytardı. Əgər əvvəllər Suriya ərazisindən qaz kəmərlərinin çəkilməsi ilə bağlı danışıqlar geosiyasətə və sanksiyalara çevrilirdisə, bu gün Dəməşq yeni administrasiyanın rəhbərliyi altında özünü Fars körfəzinin ən zəngin yataqları ilə Avropanın enerjidən asılı bazarı arasında tranzit körpü kimi təqdim etməyə çalışır.

Dünyanın ən böyük LNG təchizatçılarından biri olan Qətər uzun illərdir ki, quru marşrutlarını genişləndirməyə çalışır. Səudiyyə Ərəbistanı, İordaniya, Suriya və Türkiyə ərazisindən keçən qaz kəməri layihəsi hələ 2009-cu ildə müzakirə edilmişdi, lakin Əsəd tərəfindən İranın xeyrinə alternativ marşrut seçən İran-İraq-Suriya “İslam Qaz Boru Kəməri”nin qarşısını kəsmişdi. İndi ssenari başqa cür cərəyan edir. Artıq 2025-ci ilin yanvarında Qətər Suriyaya humanitar həcmdə qaz tədarük etməyə başlayıb, elektrik təchizatı üçün müvəqqəti müqavilələr imzalayıb. Türkiyə də öz növbəsində sabitlik olduğu təqdirdə qonşu Suriya ərazisindən keçən quru qaz kəmərinin müzakirəsini bərpa etməyə hazır olduğunu bəyan edib.

Türkiyə: Üç dənizi birləşdirən mərkəz

Ankara şərq və cənub qaz istehsalçıları ilə qərb bazarları arasında əsas enerji kəmərinə çevrilməyə çalışır. Azərbaycan qazı artıq TANAP vasitəsilə Türkiyədən keçərək Avropaya keçir və İran qazı da daxili istehlak üçün verilir. Qətər marşrutunun ortaya çıxması ilə Türkiyənin enerji axınlarına təsiri daha da artacaq. Ankara sabit Suriya dövlətinin yaradılmasına Qətər resurslarını Türkiyənin mövcud infrastrukturu ilə birləşdirəcək boru kəmərinin tikintisi üçün pəncərə kimi baxır. Belə bir boru kəməri təkcə Suriyadan keçməklə TANAP-a birləşdirilə bilməz, həm də Misir, İordaniya və Suriyanın cənubunu birləşdirən Ərəb Qaz Boru Kəməri şəbəkəsinin qurudakı uzantısına çevrilə bilər. Bu, dəniz alternativləri ilə müqayisədə Yaxın Şərq qazının Avropaya nəqli üçün daha texnoloji cəhətdən mümkün və sərfəli marşrut perspektivini açır.

Belə ki, İsraildən Kipr və Yunanıstandan keçərək İtaliyaya qədər dərin dəniz boru kəmərini nəzərdə tutan EastMed (Şərqi Aralıq dənizi Boru Kəməri) layihəsi yüksək xərc və texniki risklərə görə tənqidlərlə üzləşib. 2022-ci ildə Birləşmiş Ştatlar EastMed-i dəstəkləməkdən rəsmən imtina etdi və bu, faktiki olaraq onu şübhə altına aldı. Bunun fonunda Suriyadan Türkiyəyə quru yolu xərclər, vaxt və logistika baxımından daha real görünür. 2025-ci ilin mayında Türkiyənin energetika naziri Alparslan Bayraktar Türkiyənin Kilis vilayəti ilə Suriyanın Hələb şəhəri arasında keçidin tikintisinin başa çatdığını açıqlamışdı. Suriya elektrik stansiyaları üçün qaz iyun ayından axmağa başlayacaq. Bundan əvvəl, 2024-cü ilin dekabrında o, həmçinin qeyd etmişdi ki, Suriyada sabitlik bərpa olunarsa, Qətərlə boru kəməri layihəsinin həyata keçirilməsi mümkündür.

Qətər-Türkiyə marşrutu Ankaranın bir sıra əsas maraqlarına cavab verir. Birincisi, Türkiyənin Avropaya qaz nəqli üçün tranzit ölkə statusunu gücləndirir. İkincisi, İran və İraqdan qeyri-stabil tədarüklər səbəbindən qışda dayanmaların baş verdiyi ölkənin cənub-şərqi üçün alternativ mənbə yaradır. Üçüncüsü, Suriyanın yeni hökuməti ilə həm enerji, həm də siyasi baxımdan əlaqələri gücləndirir. Ankara həmçinin Suriya infrastrukturunun bərpasında iştiraka siyasi təsir aləti kimi baxır. Enerji axınlarına nəzarət onun danışıqlar mövqelərini gücləndirir, o cümlədən suriyalı qaçqınların geri qaytarılması məsələsində. Uzunmüddətli perspektivdə Türkiyə bu modeli enerji vasitəsilə iqtisadi inteqrasiyanın davamlı formuluna çevirməyə ümid edir.

Məsələ təkcə siyasi baryerlərin aradan qaldırılması ilə məhdudlaşmır. Qətər-Türkiyə qaz kəməri layihəsi texniki və maliyyə baxımından son dərəcə böyük miqyaslıdır. Boru kəməri çox uzun və bahalıdır, onun iqtisadi məqsədəuyğunluğu dünya bazarında qaz qiymətlərindən asılıdır. İnvestisiya cəlb etmək üçün qazın qiyməti kifayət qədər yüksək qalmalıdır, əks halda belə infrastrukturun qaytarılması problemlidir. Bundan əlavə, qlobal oyunçuların layihəyə necə reaksiya verəcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənlik var. Məsələn, ABŞ-ın özü 2019-cu ildən qaz ixracatçısına çevrilib və Qətərdən gələn boru kəməri ilə daha az maraqlanır və inkişaf etmiş LNG bazarı magistral təchizatı ilə rəqabət aparır.

İştirakçıların hərəkətlərinin arxasında nə dayanır?

Vəziyyətə rasional baxsanız, burada edilə biləcək bəzi müşahidələr var. Regional enerji vəziyyəti yeni oyunçuların cəlb olunması və köhnələrin getməsi ilə daha da mürəkkəbləşib. Əsas aktorların hər biri öz məqsədlərini güdür və onların iştirakı həm faydalar, həm də risklər daşıyır. Gəlin onların hər birinə nəzər salaq. Dəməşqdə yeni hakimiyyətə gələn müxalif qüvvələr müharibədən sonrakı yenidənqurma üçün tanınma və resurslar axtarırlar. Tranzit qaz kəməri kimi beynəlxalq layihələrin işə salınması onların dünya miqyasında investisiyalar, iş yerləri və legitimlik əldə etmələri üçün bir şansdır.

Bununla yanaşı, Qərb ehtiyatlı olaraq qalır: yeni hökumət islamçı qüvvələrdən ibarətdir, onların bəziləri keçmişdə qadağan olunmuş təşkilatlarla əlaqələri olub. Risk həmçinin Suriya müxalifətinin müxtəlif qrupları arasında daxili ziddiyyətlər və bütün əraziyə nəzarəti saxlamaq zərurəti ilə bağlıdır. Hər hansı zorakılıq və ya radikal təzahürlər investorları və beynəlxalq tərəfdaşları qorxuda bilər.

Türkiyə. Baş verən dəyişikliklərdən əsas faydalanan isə Ankaradır. Türkiyə rəhbərliyi müharibə boyu Suriya müxalifətini dəstəkləyib və indi faktiki olaraq Dəməşqdə müttəfiq hökuməti qəbul edir. Qısa müddətdə Ankara artıq Suriyanın elektrik enerjisi sektorunun bərpasına yardım etməyə hazır olduğunu bəyan edib ki, bu da onun ölkədəki rolunu gücləndirəcək. Türkiyə üçün risklər ilk növbədə təhlükəsizliklə bağlıdır: qeyri-sabit ölkədən keçən boru kəməri həssasdır və layihəni qorumaq üçün uzunmüddətli hərbi və siyasi mövcudluq tələb olunacaq.

Qətər. Qətər ən böyük qaz ixracatçılarından biridir və nəticədə Türkiyə və Avropaya quru kəməri layihəsini həyata keçirəcəyinə ümid edərək uzun illər Suriyadakı müxalifət qüvvələrinə dəstək verir. Qətər dünyada üçüncü ən böyük təbii qaz ehtiyatına malikdir - təqribən 24 trilyon kubmetr, baxmayaraq ki, ölkə artıq LNG üzrə dünyanın aparıcı ixracatçısına çevrilib, Türkiyəyə boru kəmərinin çəkilməsi Avropa bazarına tədarükləri daha sürətli və ucuzlaşdıracaq. Bununla belə, Doha riskləri də nəzərə alır. İlk növbədə iqtisadi: boru kəməri layihəsi milyardlarla dollar dəyərində qiymətləndirilir və investorlar konsorsiumu tələb olunur. İkincisi, siyasi: yaxın vaxtlara qədər oxşar layihələrin həyata keçirilməsinə Qərbin sanksiyaları mane olurdu.

Bununla belə, 2025-ci ilin mayında Tramp administrasiyası Sezar Aktının əsas müddəalarını ləğv edərək, Suriya ilə enerji əməkdaşlığının qarşısındakı maneələri effektiv şəkildə aradan qaldırdı. Bu, Qətərə infrastrukturun yenidən qurulmasında birbaşa iştiraka rəsmi çıxış imkanı verdi və Avropaya quru qazı ixracı planına qayıtmaq imkanını açdı.

İran. Əsədin itirilməsi Tehrana ciddi zərbə oldu. İran İraq və Suriya vasitəsilə Aralıq dənizinə açılan quru dəhlizini itirdi və gələcəkdə qazını ixrac etməyi planlaşdıra bilərdi. Əvvəllər fəal şəkildə lobbiçilik edilən İran-İraq-Suriya layihəsi faktiki olaraq dondurulub. Üstəlik, 2024-cü ilin dekabrından İran neftinin Suriyaya tədarükü dayandırılıb - Tehrana düşmən olan yeni hökumət Dəməşqin əvvəllər elektrik enerjisi istehsalı üçün verdiyi yanacağı artıq almır. Nəticədə İran təsir rıçaqlarını itirdi və Suriya yanacaq qıtlığını kəskin şəkildə hiss etməyə başladı.

Geosiyasi baxımdan İranın Suriyada təsiri kəskin şəkildə azalıb: onun dəstəklədiyi “müqavimət oxu” artıq Dəməşqdə hakimiyyətdə deyil. Buna cavab olaraq bölgədəki iranpərəst qüvvələr yeni layihələri, məsələn, İraqdakı şiə milis qrupları və ya Suriyada qalan müttəfiqlər vasitəsilə sabotaj etməyə cəhd edə bilər. Artıq əks reaksiya var: Tehrana bağlı bir sıra iraqlı siyasətçilər və milis komandirləri açıq şəkildə Əhməd əl-Şaraa hökumətinin tanınmasının əleyhinədirlər. Bu ziddiyyətlər tranzit marşrutlarının təhlükəsizliyinə təhlükə yaradır. Lakin sanksiyalar və daxili problemlərlə zəifləmiş İran Suriyanın Ankara və Dohaya istiqamətlənməsinin qarşısını güclə ala bilməyəcək.

İraq. Qonşu İraq qeyri-müəyyən vəziyyətdədir. Bir tərəfdən Bağdad şiə hökuməti tarixən Əsəd rejimi və İranla əməkdaşlıq edib və buna görə də Dəməşqdə hakimiyyət dəyişikliyi təşvişə səbəb olub. İlk günlərdə yaraqlıların sıçrayışından və qaçqın axınından ehtiyatlanan Bağdad hətta sərhəd keçidlərini bağladı və qoşunları sərhədə çəkdi. Digər tərəfdən, praqmatik mülahizələr tez bir zamanda üstünlük təşkil etdi: İraq Suriyanın yeni hakimiyyət orqanları ilə əlaqə qurmağa qərar verdi. Artıq bu ilin aprelində İraqın baş naziri Məhəmməd Şia əl-Sudani Dohada Suriya prezidenti Əhməd əl-Şara ilə görüşüb və onu Ərəb Liqasının Bağdad sammitinə dəvət edib. Eyni zamanda İraq iqtisadi layihələri, ilk növbədə Kərkük-Bəniyas neft kəmərinin bərpasını müzakirə etmək üçün Dəməşqə nümayəndə heyəti göndərib.

Kərkük-Banias qaz kəməri

Şimali İraqdan Suriyanın Aralıq dənizindəki limanına uzanan bu boru kəməri 2003-cü ildən fəaliyyət göstərmir. Onun yenidən işə salınması İraqa əhəmiyyətli faydalar gətirəcək, ixrac qabiliyyətini gündə təxminən 300.000 barel artıracaq və tədarük marşrutlarını şaxələndirməyə imkan verəcək (hazırda İraq nefti ya Fars körfəzinə, ya da Türkiyəyə boru kəməri vasitəsilə gedir). Kəskin enerji resursları çatışmazlığı yaşayan Suriyanın yeni rəhbərliyi də bu sövdələşmədə maraqlıdır - tranzit haqqı və neft emalı zavodları üçün neftin bir hissəsini almaq imkanı yanacaq böhranından əziyyət çəkən Suriya üçün faydalı olardı.

Bununla belə, İraqın iştirakı da risklər daşıyır: Bağdaddakı iranpərəst elementlər HTS qüvvələri ilə yaxınlaşmağa qarşıdır. Bağdadda keçirilən Ərəb Liqasının sammiti ərəfəsində İraq parlamentinin 50-dən çox üzvü əl-Şərrə dəvətin ləğv edilməsini tələb edib. Bununla belə, iqtisadi baxımdan İraq Suriyanın yenidən qurulmasında iştirak etməyi strateji mənada görür – həm investor (onun dövlət şirkətləri gedən iranlıların əvəzinə Suriyanın neft və qaz yataqlarının inkişafına sərmayə qoya bilər), həm də işəgötürən kimi (Bağdad Asiyadan olanlar əvəzinə suriyalı miqrant işçilərin cəlb edilməsini müzakirə edir).

Avropa: izləyir və hazırlaşır

Avropa Birliyi də baş verənlərə maraq göstərir. Brüssel böyük açıqlamalar verməsə də, pərdə arxasında Suriya dəhlizinin Avropanın cənub-şərqinə qaz tədarükü layihəsinə birləşdirilməsinin mümkünlüyü müzakirə olunur. Bəzi KİV-lərin məlumatına görə, Avropa Komissiyası Suriya marşrutunu “sabitlik və siyasi təminatlar nəzərə alınmaqla hipotetik olaraq mümkün” adlandırır. Son on ildə ilk dəfə Suriya artıq enerji çıxılmaz nöqtəsi deyil. Yeni siyasi konfiqurasiyada o, Qətər, Türkiyə və Cənubi Avropanı birləşdirən tamhüquqlu tranzit mərkəzinə çevrilə bilər.

Hər üç tərəf faydalanacaq - təchizatçı kimi Qətər və Azərbaycan (bura Orta Asiya ölkələrindən gələcək karbohidrogen ehtiyatlarını da əlavə etmək olar), tranzit ölkə kimi Türkiyə və öz enerjisini alan və modernləşdirən ölkə kimi Suriya. Lakin layihənin taleyi sabitlik, təhlükəsizlik və Dəməşqin yeni hakimiyyətinin siyasi dönüşü real infrastruktur transformasiyasına çevirə bilmə sürətindən asılıdır.

V.VƏLİYEV