Beynimiz hansı xatirələri yadda saxlayacağını necə seçir?

Ölkə.az xəbər verir ki, bu barədə araşdırma Cedars-Sinai Sağlamlıq Elmləri Universitetinin tədqiqatçıları tərəfindən aparılıb və "Nature Neuroscience" jurnalında dərc olunub.

Beyin hər gün saysız-hesabsız görüntü və təcrübəni qeydə alsa da, onların yalnız kiçik bir hissəsi uzunmüddətli yaddaşa çevrilir.

Alimlər hansı məlumatların yadda qalacağını əvvəlcədən müəyyənləşdirməyə kömək edən sinir fəaliyyəti nümunəsi aşkar ediblər. Bu kəşf ənənəvi olaraq emosiyalar və qorxu ilə əlaqələndirilən beyin nahiyəsinin daha geniş funksiyalara malik olduğunu göstərir.

Araşdırma diqqəti gicgah payının dərinliyində yerləşən, qoz böyüklüyündə olan amigdala quruluşuna yönəldib.

Tədqiqatın nəticələri göstərir ki, bu nahiyədəki xüsusi neyronlar yeni təcrübələrdən hansının uzunmüddətli yaddaşda saxlanılmaq üçün seçiləcəyini müəyyənləşdirməyə kömək edir.

Amigdala uzunmüddətli xatirələrin seçilməsinə necə kömək edir?

Amigdalanın emosional və sosial davranışlarda, xüsusilə də qorxunun emalında rolu uzun müddətdir məlumdur. Onun yaddaş proseslərinə təsirinin isə əsasən emosional baxımdan əhəmiyyətli hadisələrlə məhdudlaşdığı düşünülürdü.

Yeni araşdırma bu beyin strukturunun təsirinin emosional komponenti nəzərəçarpacaq dərəcədə olmayan daha adi vizual təcrübələri də əhatə etdiyini göstərir.

Tədqiqatçılar üzlər, heyvanlar və mənzərələr də daxil olmaqla, müəyyən görüntü kateqoriyalarına üstünlük verərək reaksiya göstərən neyronlar müəyyən ediblər.

Bu neyronlar üstünlük verdikləri kateqoriyaya aid görüntüyə daha güclü reaksiya göstərdikdə, iştirakçıların həmin görüntünü sonradan xatırlamaq ehtimalı da artıb. Bu, xüsusi sinir reaksiyalarının gücünün hansı təcrübələrin yaddaşda əlçatan qalacağını proqnozlaşdırmağa kömək etdiyini göstərir.

Tədqiqatın müəlliflərindən biri, doktor Ueli Rutishauser məsələ ilə bağlı bildirib:

“Bizim nəticələrimiz göstərir ki, insan ilk dəfə görüntüyə baxdığı zaman amigdaladakı müəyyən neyron növlərinin fəaliyyəti həmin görüntünün sonradan xatırlanıb-xatırlanmayacağını proqnozlaşdırır”.

Xatirələr formalaşarkən ayrı-ayrı neyronlar izlənilib.

Alimlər beynin hansı məlumatları yadda saxlamaq üçün seçdiyini araşdırmaq məqsədilə epilepsiya tutmalarını izləmək üçün beyninə elektrod yerləşdirilmiş 112 xəstənin qeydlərini təhlil ediblər.

Bu elektrodlar iştirakçılar əvvəllər görmədikləri görüntülərə baxarkən alimlərə ayrı-ayrı neyronların elektrik aktivliyini ölçməyə imkan verib.

Həmin günün daha sonrakı saatlarında iştirakçılardan gördükləri şəkilləri xatırlamaları istənilib. Tədqiqatçılar onların yaddaş göstəricilərini əvvəlki sinir fəaliyyəti qeydləri ilə müqayisə edərək uğurlu xatırlama ilə əlaqəli amigdala aktivliyi nümunələrini müəyyənləşdiriblər.

Əldə olunan nəticələr iki ayrı məlumat toplusunda da təkrarlanıb. Bu isə sözügedən neyronlarla yaddaşın formalaşması arasındakı əlaqəyə dair sübutları gücləndirib.

Ayrı-ayrı neyronların qeydə alınmasından ibarət bu qeyri-adi dərəcədə geniş məlumat toplusu Cedars-Sinai Universitetinin rəhbərlik etdiyi, bir neçə elmi müəssisəni birləşdirən tədqiqat konsorsiumu vasitəsilə əldə edilib. Araşdırmaya ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutlarının (NIH) İnnovativ Neyrotexnologiyaların İnkişafı Vasitəsilə Beynin Tədqiqi (BRAIN) təşəbbüsü dəstək verib.

Tədqiqatın əsas müəllifi doktor Jiayang Xiao araşdırmaya rəhbərlik edib.

NIH proqramının rəsmisi doktor Mauricio Rangel-Gomez bildirib ki, bu tədqiqat adətən emosional reaksiyalarla əlaqələndirilən insan amigdala nahiyəsinin hansı təcrübə və stimulların uzunmüddətli epizodik xatirələrə çevriləcəyini müəyyənləşdirməkdəki roluna dair mexaniki baxış təqdim edir.

Onun sözlərinə görə, yeni nəsil texnologiyalardan istifadə edilməklə aparılan bu diqqətli insan neyroelmi araşdırması elmi kəşflərin ölçülə bilən sağlamlıq nəticələrinə çevrilməsi baxımından böyük potensiala malikdir.

Amigdala yaddaş pozuntularının müalicəsi üçün yeni hədəfə çevrilə bilərmi?

Araşdırmanın nəticələri amigdalanın fəaliyyətindəki pozuntuların nevroloji xəstəliklərlə əlaqəli yaddaş problemlərinin yaranmasına təsir göstərə biləcəyi ehtimalını gündəmə gətirir.

Qeydə alınan məlumatlar neyron reaksiyaları ilə sonrakı xatırlama arasında əlaqənin olduğunu göstərsə də, bu reaksiyaların dəyişdirilməsinin yaddaşı yaxşılaşdırıb-yaxşılaşdırmayacağını müəyyən etmək üçün əlavə tədqiqatlar aparılmalıdır.

Eyni zamanda beyin və neyrocərrahiyyə professoru olan Ueli Rutishauser bildirib ki, əldə olunan nəticələr mühüm klinik əhəmiyyət daşıyır.

Onun fikrincə, Alzheimer xəstəliyi və gicgah payı epilepsiyası kimi pozuntular zamanı müşahidə edilən yaddaş itkiləri qismən amigdala daxilindəki proseslərin pozulması ilə bağlı ola bilər.

Rutishauser hesab edir ki, bu səbəbdən amigdala gələcəkdə neyromodulyasiya və ya hüceyrə terapiyası üsullarından istifadə etməklə sözügedən xəstəliklərin müalicəsində yeni hədəfə çevrilə bilər.

Həmidə İbrahimova