Azərbaycanda atalar sözləri necə təhrif olunub?

Azərbaycan dilində gündəlik danışıq zamanı işlədilən atalar sözlərindən bəzilərinin əsrlər ərzində ağızdan-ağıza keçərkən dəyişdiyi, ayrı-ayrı sözlərin unudulduğu və nəticədə ilkin mənanın təhrif olunduğu bildirilir.
Yeniavaz.com xəbər verir ki, son günlər sosial şəbəkələrdə və müxtəlif dil müzakirələrində belə ifadələrin əsl forması ilə bağlı maraqlı versiyalar yayılır.
Onlardan bəzilərini təqdim edirik:
Səhv variant: “Su kiçiyin, yol böyüyün”
Əsli: “Yol böyüyün, suç (günah) kiçiyin”
İzahı: Əsrlər boyu kiçiklərin su gətirməsi bu səhv formaya əsaslandırılsa da, ifadənin su ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Qədim türkcədə “suç” günah deməkdir. Məna odur ki, böyük yol göstərməli, kiçik isə səhv (suç) edəndə bağışlanmalıdır. Zamanla “ç” samiti düşərək “su”ya çevrilib.
Səhv variant: “Eşşək nə bilir, zəfəran nədir”
Əsli: “Eşşək nə bilir, zər palan nədir”
İzahı: Atalar burada qızıl naxışlı, qiymətli (“zər”) palanın belə eşşək üçün adi yük altlığından fərqlənmədiyini, yəni nadan insanın dəyərli şeylərin qiymətini bilməyəcəyini vurğulayıblar.
Səhv variant: “Şərikli malın olunca, şərikli arvadın olsun”
Əsli: “Şərikli malın olunca, şərikli arvatın olsun”
İzahı: İlk baxışda mentalitetimizə tamamilə zidd görünən bu ifadədəki sirr sondakı “t” hərfindədir. Dialektlərimizdə və qədim dildə “arvat” – tərəzi daşı (çəki daşı) deməkdir. Atalar deyib ki, tərəzin, ölçün şərikli və ədalətli olsun, amma malın yox.
Səhv variant: “Gözələ baxmaq savabdır”
Əsli: “Gözəl baxmaq savabdır”
İzahı: Cəmiyyətdə xanımlara baxmaq üçün bəhanə edilən bu söz tamamilə təhrif olunub. Atalar hər hansı bir insana və ya əşyaya “gözəl niyyətlə”, saf və təmiz qəlblə baxmağın savab olduğunu vurğulayıblar.
Səhv variant: “Tələsən təndirə düşər”
Əsli: “Tələsən qəndilə (lövhəyə/işığı) dəyər”
İzahı: Burada qaranlıqda tələsik qaçan insanın divardan asılan qəndilə (çırağa) dəyəcəyi və ya hədəfə (lövhəyə) səhv tuş gələcəyi nəzərdə tutulur.
Səhv variant: “Şər deməsən, xeyir gəlməz”
Əsli: “Şər demə, sən, xeyir gələr”
İzahı: Biz çox vaxt pis variantı da nəzərə almaq mənasında “şər deməsən...” işlədirik. Halbuki atalar tam əksini – “Pis danışma (şər demə), sən yaxşı düşün ki, xeyir gəlsin” nəsihətini veriblər.
Səhv variant: “Anasına bax, qızını al, qırağına bax, bezini al”
Əsli: “Aslına bax, qızını al, qatına bax, bezini al”
İzahı: Buradakı “asıl” sözü kök, soy-kök, nəsil mənasını verir. Atalar təkcə bioloji ananı deyil, qızın gəldiyi ailənin soy-kökünü, əslini (mənşəyini, tərbiyəsini) əsas götürməyi nəsihət edirdilər.
Murad Məmmədov