Azərbaycanda maarif proqramları: keyfiyyət, yoxsa kəmiyyət?

6.3.16. elmi-kütləvi, mədəni-maarif, təhsil proqramlarının hazırlanması;

Elmi-kütləvi, mədəni-maarif və təhsil proqramlarının hazırlanması müasir dövrdə yalnız media və ya təhsil sahəsinin dar bir istiqaməti kimi deyil, bütövlükdə cəmiyyətin intellektual inkişafına təsir edən strateji bir proses kimi dəyərləndirilir. Bu tip proqramlar informasiya cəmiyyətinin formalaşması, vətəndaşların bilik səviyyəsinin artırılması, eləcə də elmin gündəlik həyata inteqrasiyası baxımından häyati əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan kontekstində bu sahənin inkişafı həm tarixi mərhələlərdən keçmiş, həm də müasir dövrdə dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir.

Tarixi baxımdan yanaşdıqda, Azərbaycanda elmi-kütləvi maarifləndirmə ənənələri XX əsrin əvvəllərinə, xüsusilə də maarifçilik hərəkatının gücləndiyi dövrə gedib çıxır. Həmin dövrdə ziyalılar cəmiyyətin savadlanması, elmi biliklərin geniş kütlələrə çatdırılması üçün qəzet və jurnallar vasitəsilə fəal fəaliyyət göstərirdilər. Sonrakı mərhələdə, sovet dövründə bu proses daha sistemli xarakter aldı. Televiziya, radio və müxtəlif nəşrlər vasitəsilə elmi-populyar verilişlər, texniki və tibbi mövzularda maarifləndirici proqramlar geniş yayılırdı. Xüsusilə Azərbaycan Televiziyasının yaranmasından sonra elmi-kütləvi verilişlər artıq daha geniş auditoriyanı əhatə etməyə başladı və bu, cəmiyyətin ümumi bilik səviyyəsinə ciddi təsir göstərdi.

Müstəqillik dövründə isə bu sahə yeni mərhələyə keçdi. 1990-cı illərin çətin sosial-iqtisadi şəraitinə baxmayaraq, media mühitində maarifləndirici kontentin saxlanılması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində müəyyən addımlar atıldı. Daha sonrakı illərdə informasiya texnologiyalarının inkişafı, internet resurslarının genişlənməsi və sosial medianın meydana çıxması elmi-kütləvi məzmunun formalaşma mexanizmini tamamilə dəyişdirdi. Artıq bu proqramlar yalnız televiziya çərçivəsində deyil, onlayn platformalar, videoportallar, rəqəmsal təhsil resursları və sosial şəbəkələr vasitəsilə də geniş auditoriyaya çatdırılır.

Azərbaycan Respublikasında elm və təhsil sahəsində həyata keçirilən dövlət siyasəti də bu istiqamətin inkişafına ciddi təkan verir. Elm və Təhsil Nazirliyi, müxtəlif elmi institutlar, ali təhsil müəssisələri və media qurumları birgə şəkildə elmi-kütləvi layihələrin hazırlanmasında iştirak edirlər. Xüsusilə distant təhsilin genişlənməsi, “elektron təhsil” platformalarının yaradılması və rəqəmsal dərs resurslarının hazırlanması bu sahənin modernləşməsini sürətləndirib. UNESCO-nun da qeyd etdiyi kimi, XXI əsrdə təhsil artıq yalnız sinif otaqları ilə məhdudlaşmır və ömürboyu öyrənmə prinsipi əsas istiqamətə çevrilib ki, bu da elmi-kütləvi proqramların əhəmiyyətini daha da artırır.

Mədəni-maarif proqramları isə təkcə elmi biliklərin ötürülməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda milli kimliyin qorunması, mədəni irsin təbliği və ictimai dəyərlərin möhkəmləndirilməsi funksiyasını da daşıyır. Azərbaycanda bu istiqamətdə hazırlanan verilişlər və layihələr milli musiqi, ədəbiyyat, tarix və incəsənətin geniş auditoriyaya çatdırılmasına xidmət edir. Bu baxımdan, məsələn, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi, Qarabağ münaqişəsinin tarixi konteksti, qədim dövlətçilik ənənələri və multikulturalizm mövzuları elmi-kütləvi proqramlarda tez-tez işlənən istiqamətlərdəndir.

Eyni zamanda, müasir dövrdə elmi-kütləvi proqramların hazırlanmasında əsas problemlərdən biri informasiya bolluğu fonunda keyfiyyətli kontentin seçilməsi və düzgün təqdim olunmasıdır. Sosial mediada qeyri-dəqiq məlumatların yayılması fonunda bu cür proqramlar həm də dezinformasiyaya qarşı mühüm vasitə kimi çıxış edir. Buna görə də hazırlanma prosesində ekspert rəyləri, akademik mənbələr və elmi əsaslandırma xüsusi rol oynayır.

Azərbaycan reallığında bu sahənin inkişafında həm də beynəlxalq təcrübənin tətbiqi mühüm yer tutur. Türkiyə, Avropa ölkələri və ABŞ-də mövcud olan elmi-populyar televiziya formatları, təhsil platformaları və rəqəmsal media modelləri yerli şəraitə uyğunlaşdırılaraq tətbiq edilir. Bu isə proqramların həm məzmun, həm də təqdimat baxımından daha peşəkar səviyyəyə çatmasına imkan yaradır.

Nəticə etibarilə, elmi-kütləvi, mədəni-maarif və təhsil proqramlarının hazırlanması Azərbaycanda yalnız informasiya ötürülməsi funksiyasını deyil, həm də ictimai şüurun formalaşdırılması, milli-mədəni dəyərlərin qorunması və elmi düşüncənin inkişaf etdirilməsi kimi geniş bir missiyanı yerinə yetirir. Bu sahənin gələcək inkişafı isə rəqəmsallaşma, innovasiya və beynəlxalq inteqrasiya ilə daha da güclənəcək və cəmiyyətin ümumi intellektual potensialına ciddi töhfə verəcək.

Mövzuyla bağlı Bakıvaxtı.az-a danışan Elm və Təhsil Nazirliyi yanında İctimai Şuranın katibi Günay Əkbərova isə bildirib ki, bu sahə hazırda daha çox keçid mərhələsini xatırladır:

"Son illərdə Azərbaycanda elmi-kütləvi, mədəni-maarif və təhsil yönümlü proqramların hazırlanması istiqamətində müəyyən addımlar atılıb. Texniki imkanlar genişlənib, yayım platformaları artıb, mövzu müxtəlifliyi də əvvəlki illərlə müqayisədə daha zəngindir. Amma məsələ təkcə “nə qədər proqram var?” sualı deyil. Əsas məsələ “bu proqramlar nə qədər təsir edir?” sualıdır.
Səmimi desəm, bizdə bir çox proqram hələ də daha çox məlumat verməyə fokuslanır. İnsan baxır, məlumat alır, amma həyatında nə dəyişir - bax, əsas sual buradadır. Dünya təcrübəsində isə yanaşma bir az fərqlidir. Məsələn, Finland və Canada kimi ölkələrdə bu tip proqramlar daha çox insanı düşündürməyə, sual verməyə və tətbiq etməyə sövq edir. Yəni məqsəd sadəcə “öyrətmək” yox, “dəyişmək”dir".

Günay Əkbərova: Artıq növbəti mərhələyə keçmək lazımdır - kəmiyyət yox, keyfiyyət mərhələsinə

G.Əkbərovanın sözlərinə görə, bir də auditoriya məsələsi var. Bizdə bəzən proqram hazırlanır, amma konkret kimə ünvanlandığı tam aydın olmur. Halbuki xaricdə çox dəqiq yanaşma var: müəllim üçün ayrı dil, valideyn üçün ayrı yanaşma, gənclər üçün isə tam fərqli format seçilir. Hətta eyni mövzu müxtəlif auditoriyalar üçün fərqli formada təqdim olunur.

Müsahibimiz qeyd edib ki, digər bir məqam format məsələsidir:

"Açığı, indiki dövrdə uzun, ağır və bir qədər rəsmi üslubda təqdim olunan proqramlar gəncləri cəlb etməkdə çətinlik çəkir. İnsanlar artıq daha dinamik, qısa, vizual baxımdan cəlbedici məzmun istəyir. Sosial medianın təsiri burada çox böyükdür və bunu nəzərə almamaq mümkün deyil".

Dəyişikliklərə gəlincə, həmsöhbətimiz hesab edir ki, əsas dəyişikliklər daha çox bu istiqamətdə olmalıdır:

proqramlar daha praktik və gündəlik həyatla bağlı olmalıdır,

interaktivlik artırılmalıdır,

real praktik mütəxəssislər daha çox cəlb olunmalıdır,

və ən əsası, bu proqramların təsiri ölçülməlidir - sadəcə baxış sayı ilə yox, real nəticə ilə.

Günay Ələkbərova qeyd edir ki, bir az açıq desək, bizdə bəzən proqram çox şey izah edir, amma izləyici öz həyatında onu necə tətbiq edəcəyini anlamır. Halbuki məqsəd məhz o nöqtəyə çatmaqdır:

"Ümumilikdə isə potensial var. Sadəcə artıq növbəti mərhələyə keçmək lazımdır - kəmiyyət yox, keyfiyyət mərhələsinə. O zaman bu proqramlar sadəcə məlumat verməyəcək, həqiqətən təsir edəcək", - deyə Günay Ələkbərova əlavə edib.

Zeynəb Rzayeva

Yazı Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb