Azərbaycanda muzey mədəniyyətinin inkişaf dinamikası kolleksiyalardan arxeoloji muzeylərə

18 may - Beynəlxalq Muzeylər Gününün təsis olunmasından keçən təqribən yarım əsrlik zaman kontekstində muzeylərimizin tarixi inkişaf yoluna qısa bir nəzər salarkən Azərbaycan muzeylərinin şəxsi kolleksiyalar, məktəb muzeyləri kimi sadə saxlanc yerlərindən başlayaraq müasir texnoloji imkanlarla təchiz olunan  muzeylərin formalaşdırılmasınadək intensiv inkişaf yolu keçdiyi və zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri ilə dünya mədəniyyətinə qiymətli töhfələr verdiyi aydın görünür.

Azərbaycan mədəniyyəti, tarixi irsi, mənəvi dəyərlərinin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılmasında muzeylər xüsusi əhəmiyyət daşımışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyev milli-mənəvi və tarixi dəyərlərimizin təbliğində muzeylərin rolunu yüksək qiymətləndirərək demişdir: “Öz mədəni irsini qoruya bilməyən xalq nəyə qadir olduğunu heç vaxt sübut edə bilməz. Muzeylərin mənası, əhəmiyyəti sadəcə olaraq hansısa bir ədibin həyat yolunu və yaradıcılığını təbliğ etməkdən ibarət deyildir. Azərbaycan xalqının tarixini təbliğ və əks etdirməkdən, mədəniyyətimizin səviyyəsini göstərməkdən ibarətdir”. Bu fikirlər əməli addımlarla da təsdiqlənmiş, ölkəmizdə muzeylərin yaradılması və milli ruhda təkmilləşdirilməsi sahəsində ciddi addımlar atılmışdır. 1972-ci ildə Bakı şəhərində Azərbaycan Xalça Muzeyinin açılması, 1975-ci ildə Ü.Hacıbəyovun ev-muzeyinin yaradılması, 1977-ci ildə Ordubad Tarix-Memarlıq Qoruğunun təşkili və 1979-cu ildə fəaliyyətə başlaması Sovet imperiyasının tərkibindəki xalqların milli-mədəni dəyərlərini assimilyasiya etdiyi dövrdə belə Heydər Əliyevin hər hansı risklərlə qarşılaşmaq bahasına olsa da, tarixi-mədəni irsimizi, eləcə də onların saxlanc yerləri olan muzeyləri himayə etməsinin bariz nümunələrindəndir.

Müstəqilliyimizin bərpasından sonra bu sahə daha da inkişaf etdirilmiş və şaxələndirilmişdir. Nəticədə funksiyalarına görə müxtəlif sahələri əhatə edən çoxsaylı muzeylər şəbəkəsi yaradılmışdır. Vaxtı ilə sadəcə ayrı-ayrı tanınmış ziyalıların təşəbbüsü ilə şəxsi evlərdə, məktəblərdə təşkil olunan kolleksiyalarla təmsil olunan kiçik muzeylər günümüzdə tarix muzeyləri, ədəbiyyat muzeyləri, xatirə muzeyləri, milli dəyərlər muzeyləri, açıq hava muzeyləri və arxeoloji muzeylərin yaradılmasınadək tarixi inkişaf yolu keçmişdir.

Arxeoloji muzeylər digər muzeylərlə müqayisədə bir qədər gec formalaşsa da, onlardan fərqli olaraq, daha tez qloballaşmış və günümüzdə böyük ziyarətçi kütləsinin diqqətini çəkməkdədir. Bu, bir tərəfdən onların dil məhdudiyyətinin olmamasından qaynaqlanır, çünki arxeoloji eksponatlar görüntüsü, xüsusiyyəti ilə aid olduğu dövrü, daşıdığı mədəniyyəti əks etdirir, yəni eksponatlar bələdçiyə-tərcüməçiyə ehtiyac duymadan özü “danışır”. Digər tərəfdən arxeoloji eksponatlar çox vaxt həm də sənət əsəri olaraq sərgilənir. Onlar müxtəlif dövrlərdə və müxtəlif toplumların yaratdığı mədəniyyətlərin, insanlığın minilliklərdən süzülüb gələn yaddaşının daş, metal, keramikaya köçürülmüş təzahür formasıdır. Ziyarətçilər bu materiallar timsalında tarixə qədərki tarixin bu qiymətli sənət əsərlərinə baxarkən, həmin tarixə “toxuna” bilirlər. Bu baxımdan onların saxlandığı Arxeoloji muzeylər qədim toplumların həyat tərzi, inancları, sənətkarlığını özündə əks etdirən “daşlaşmış bələdçilər” olaraq xüsusi əhəmiyyət daşıyırlar.

Dünyada arxeoloji muzeylərin təşkilinin 2 təcrübəsi geniş tətbiq edilməkdədir. Birinci qrupa aid olan muzeylər açıq səma altında təşkil olunan Misir ehramları, Roma Kolizeyi, Efes şəhər qalıqları, eləcə də Azərbaycanın Qobustan, Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri kimi birbaşa arxeoloji abidənin aşkar olunduğu ərazidəki daşınmaz artefaktlarla təmsil olunur. İkinci qrupa aid olanlar isə xüsusi tarixi binalarda arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində əldə edilən müxtəlif sənətkarlıq nümunələrinin sərgiləndiyi arxeoloji muzeylərdir. Belə muzeylərə Yunanıstan, Türkiyə, İtaliya, Rusiya və digər ölkələrin məşhur şəhərlərində rast gəlmək mümkündür. Afina Beynəlxalq Arxeoloji Muzeyi, İstanbul Arxeoloji Muzeyi, Florensiya Beynəlxalq Arxeoloji Muzeyi nümayiş etdirdikləri müxtəlif arxeoloji mədəniyyətlərin  sənət əsərləri ilə hər il çoxsaylı ziyarətçi axınını cəlb etməkdədir. 

Azərbaycanda bu sahədə təməli hələ Ümummilli lider tərəfindən atılmış  tədbirlər XXI əsrdə daha da intensivləşdirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 fevral 2005-ci il tarixli sərəncamı ilə “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu idarəsinin yaradılması, 26 dekabr 2011-ci il tarixdə Qobustan Milli Tarixi-Bədii Qoruğunun yeni muzeyinin açılışında Prezident İlham Əliyev və xanımı Mehriban Əliyevanın şəxsən iştirak etməsi,  22 dekabr 2018-ci il tarixində Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu Muzeyi, İçərişəhər Tarixi Muzeyi, Qala Dövlət Tarix-Etnoqrafiya Qoruğu muzeylərini birləşdirən “İçərişəhər” Muzey Mərkəzinin yaradılması, 2024-cü il 21 fevral tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Ordubad Tarix-Memarlıq Qoruğunun ərazisinin “Ordubad” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu elan edilməsi  arxeoloji abidələrin tarixi-memarlıq abidələri və milli-etnoqrafik dəyərlərlə kompleks şəkildə dövlət tərəfindən qorunduğunun bariz nümunələridir. Ayrıca olaraq Arxeoloji muzeylərin təşkili isə əsasən müxtəlif tədqiqat institutları nəzdində həyata keçirilmişdir. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Antropologiya İnstitutu nəzdində, həmçinin AMEA-nın Naxçıvan Bölməsində fəaliyyət göstərən Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi məhz bu sahədə ixtisaslaşmışdır. Belə muzeylərin fəaliyyəti Azərbaycanın yer altındakı tarixi sərvətlərindən olan arxeoloji tapıntıların qorunması, nümayiş etdirilməsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda yeni tapıntıların tədqiqi ilə bağlı yerli və əcnəbi tədqiqatçıların məhz bu muzeylərə axınını da stimullaşdırır. Onların ziyarətçi auditoriyası da müxtəlifdir: maddi-mənəvi mədəniyyətimizə dəyər verən geniş ictimaiyyət, tarixinə toxunmaq arzusunda olan gənc nəsil, vətənin yazıya qədərki tarixinin daşlaşmış izlərini axtaranlar, ən başlıcası isə etibarlı tarixi faktlar axtaran yerli və əcnəbi tədqiqatçılar. Belə bir ziyarətçi auditoriyasının olması arxeoloji muzeylərin beynəlxalq mədəni əməkdaşlıqlara töhfə verəcək potensialından da xəbər verir. Məqsədyönlü dövlət siyasəti nəticəsində Azərbaycan muzeylərinin dünyanın bir çox nüfuzlu muzeyləri ilə əməkdaşlığı, beynəlxalq mədəni əlaqələri sahəsində əhəmiyyətli uğurlar əldə edilmişdir.

Zeynəb Quliyeva

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı, Tarix elmləri doktoru