Icma.az
close
up
RU
Menu

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

Azərbaycanın Türk dünyasına siyasi inteqrasiyası

Azərbaycanın Türk dünyasına siyasi inteqrasiyası

Xalq qazeti portalından verilən məlumata görə, Icma.az xəbər yayır.

2026-cı il 29-30 oktyabrda Ankara Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) 13-cü Zirvə Görüşünə ev sahibliyi edəcək. Zirvənin şüarı “Türk Əsri: Dildə, Fikirdə, İşdə Birlik”dir. Bu şüar əməkdaşlığın simvolik fazadan praktik fazaya keçdiyini bəyan edir. Zirvə TDT üzv dövlətlərinin dövlət başçılarını, müşahidəçi dövlətlərin yüksək səviyyəli nümayəndələrini və Təşkilatın Baş katibini bir araya gətirəcək; toplantıda təşkilat çərçivəsində əməkdaşlığın mövcud vəziyyəti və gələcəyə yönəlmiş perspektivləri ilə yanaşı, ümumi maraq kəsb edən regional və beynəlxalq inkişaflar da müzakirə olunacaq.

2009-cu il oktyabrın 3-də Naxçıvanda imzalanan saziş əsasında Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılması “birlikdə daha güclüyük” mesajının coğrafi təcəssümü idi. Qurumun Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşən Naxçıvanda təsis edilməsi türk dövlətləri arasında coğrafi məsafələrə baxmayaraq, siyasi həmrəyliyin və əməkdaşlıq iradəsinin nümayişi baxımından rəmzi məna daşıyırdı. Lakin həmin dövrdə bu qurumun on iki il sonra Türk Dövlətləri Təşkilatı adı ilə beynəlxalq münasibətlər sistemində görünən aktora çevriləcəyini və Brüsselin, Moskvanın, eləcə də Tehranın diqqətini cəlb edəcəyini az adam proqnozlaşdıra bilərdi.

2021-ci ilin noyabrında İstanbul sammiti bu keçidin zirvəsi oldu: ad dəyişdi, “Türk Dünyası Vizyonu 2040” sənədi qəbul edildi və əməkdaşlıq strateji planlaşdırmaya keçdi.

Burada ilk analitik sual qaçılmazdır: ad dəyişikliyi institusional ambisiyanın elanı idimi? Ambisiya var idi, institusional tutum isə hələ formalaşma mərhələsində idi. Təşkilat beynəlxalq hüquqda daha ağır bir status iddiası ortaya qoydu. Lakin bu statusu dolduran mexanizmlər – vahid bazar, ümumi tənzimləyici rejim, icraedici orqanlar – Avropa İttifaqı və ya NATO ilə müqayisədə aşağı səviyyədədir. “Vizyon 2040” məqsədləri sadalayır, amma onlara çatmaq üçün maliyyə mənbələrini və məcburi öhdəlikləri müəyyən etmir.

Azərbaycan üçün bu layihə ikili funksiya daşıyır və məhz bu ikilik onun marağını izah edir. Bir tərəfdən bu, kimlik siyasətidir: İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Bakı qələbəsini yalnız hərbi deyil, həm də mədəni-siyasi müstəvidə təsdiqləmək istəyirdi. Şuşanın Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı elan edilməsi, azad olunmuş torpaqlarda türk dövlətlərinin bayraqlarının dalğalanması, 2021-ci ilin iyununda Şuşada imzalanan və Türkiyə ilə Azərbaycan arasında müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirən Bəyannamə bir zəncirin halqalarıdır. Birlik ritorikasının arxasında real təhlükəsizlik zəmanəti dayanır. Digər tərəfdən bu, tamamilə rasional geosiyasi alətdir: Türk dünyası Bakının diplomatiyasına legitimlik, çoxvektorlu manevr üçün əlavə meydan və Türkiyə ilə strateji dərinlik qazandırır. İnteqrasiyanın maddi skeletini Orta Dəhliz təşkil edir. Xəzər marşrutları, Bakının Ələt limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu və enerji dəhlizləri Azərbaycanı Türk dünyasını Avropaya bağlayan açar mövqeyə gətirir. Türk İnvestisiya Fondu kimi mexanizmlər bu məntiqin məhsuludur: əvvəlcə yol, sonra yük, sonra kapital. Bakı bu xətti “logistika diplomatiyası” adlandırıla bilər – yükün keçdiyi yollar sonradan maraqların birləşdiyi xətlərə çevrilir.

***

Burada sual yaranır: iqtisadi inteqrasiya realdırmı? Həqiqət ondadır ki, türk dövlətlərinin iqtisadi strukturları təbii ehtiyat, kənd təsərrüfatı və tranzit ətrafında qurulub və heç biri digərinin sənaye məhsuluna həyati ehtiyac duymur. Buna görə də inteqrasiyanın iqtisadi məntiqi "ticarətin liberallaşdırılması"ndan daha çox "əlaqələndiricilik" üzərində dayanır. Burada enerji təhlükəsizliyinin öz yeri var. Bakı uzun illər neft və qazını Avropaya nəql edən marşrutların memarı olub və bu marşrutların Türk dünyası layihəsi ilə kəsişməsi ona həm Qərbin, həm də türk dövlətlərinin maraqlarında "əvəzolunmaz" nöqtə statusu qazandırır. Lakin bu üstünlüyün həddi var: enerji keçidi karbohidrogen ixracının çəkisini azaldacaq və Bakı artıq öz rolunu nəqliyyat və rəqəmsal dəhlizlərə köçürməyə çalışır.

TDT NATO və ya Aİ-yə bənzər struktura çevrilə bilərmi? Yaxın və orta perspektivdə cavab mənfi görünür. Üzvlərin milli suverenliyə həssaslığı, Qazaxıstanın çoxvektorlu siyasəti, Özbəkistanın müstəqilliyinin ilk illərindəki təcrid təcrübəsindən gələn ehtiyatlılığı, Qırğızıstanın daxili dinamikası buna imkan vermir. Bu ölkələr üçün suverenliyin toxunulmazlığı müstəmləkə keçmişindən gələn əsas dərsdir və onlar heç bir yeni mərkəzə həqiqi səlahiyyət verməyə hazır deyillər.

Amma bu, təşkilatın əhəmiyyətsiz olması demək deyil: yumşaq institusionalizasiya uzunmüddətli oyunda daha dayanıqlı ola bilər, çünki sərt ittifaqlar böhranda sınağa çəkilir və parçalanır, şəbəkələr isə sadəcə yavaşlayır. Hərbi-sənaye əməkdaşlığı, birgə təlimlər və müdafiə sənayesi layihələri "faktiki müttəfiqlik" məntiqini rəsmi müqavilədən kənarda qurur: pilotsuz aparatlar, raket sistemləri, zirehli texnika rəsmi bəyannamə olmadan da real tədarük zənciri yaradır. Təşkilatın müdafiə qatı hüquqi sənəd deyil, məhz bu zəncir üzərində dayanır: daha səssiz, lakin daha effektiv yol.

Bu prosesin ən həssas tərəfi qonşuların qavrayışıdır. Tehran üçün "Türk dünyası" konsepti tarixən pan-türkizm qorxusu ilə bağlıdır və Azərbaycanın bu layihədə fəal olması İranın şimal əyalətləri ilə bağlı narahatlıqlarını artırır. Moskva isə öz "yaxın xaric"ində rəqib inteqrasiya mərkəzinin güclənməsini istəməz, xüsusən də Zəngəzur dəhlizi məsələsi Rusiyanın kommunikasiya nəzarətini sarsıtdığı üçün. Rusiya üçün problem təkcə siyasi deyil, infrastrukturidir: Cənubi Qafqazda şərq-qərb və şimal-cənub marşrutları Rusiyadan yan keçməklə işləyirsə, o, tranzit üzərindəki tarixi inhisarını itirir – bu isə həm gəlir, həm siyasi nəzarət deməkdir. Buradan növbəti sual yaranır: bu inteqrasiya Rusiya və İranla münasibətlərə zərər vururmu? Praktikada Bakı "eksklüziv blok" yaratmamaqla balansı saxlayır. Türk dünyası platforması rəqib deyil, alternativ çəki kimi təqdim olunur. Azərbaycan Rusiya ilə iqtisadi əlaqələri saxlayır, İranla tranzit razılaşmaları imzalayır, eyni zamanda, Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi dərinləşdirir.

İnteqrasiyanın ən az diqqətçəkən, lakin ən dərin qatı mədəni diplomatiyadır. Ortaq əlifba istiqamətində addımlar, təhsil mübadilələri, TÜRKSOY və Türk Akademiyası kimi qurumların fəaliyyəti, gənclər və media əlaqələri "biz" hissini formalaşdıran infrastrukturdur. Təbii ki, risklər də var. Müşahidəçi statuslarının artması – Macarıstanın, Türkmənistanın, Şimali Kiprin müşahidəçi qismində iştirakı – coğrafi əhatəni genişləndirsə də, məqsədin seyrəlməsi təhlükəsini doğurur. Hansı dəyərlər üzərində birləşdiyini təyin etməyən təşkilat zamanla istiqamətini itirir və "danışan, amma qərar verməyən" platformaya çevrilir.

Bütün bunların işığında Azərbaycanın rolu xüsusi görünür: Bakı təşkilatın nə ən böyük iqtisadiyyatı, nə ən böyük hərbi gücü, nə də ən böyük əhalisi olan üzvüdür. Amma coğrafi mövqeyi, enerji infrastrukturu onun birləşdirici düyünüdür. Bu, maraqlı paradoksdur: kiçik dövlət böyük bir layihənin memarı kimi çıxış edir, çünki layihənin keçdiyi yollar onun ərazisindən keçir. Bəs bu inteqrasiyanın gələcəyi nədir: təşkilat, yoxsa şəbəkə? Realist proqnoz belədir: Türk Dövlətləri Təşkilatı qısa müddətdə Aİ modelinə yaxınlaşmayacaq, lakin tədricən enerji, nəqliyyat, təhlükəsizlik və mədəniyyət üzrə sıx bağlı işlək bir şəbəkəyə çevriləcək.

Azərbaycan üçün bu şəbəkənin dəyəri öz mədəni-siyasi ailəsinin içində təsdiqləmək imkanıdır. Naxçıvandan İstanbula, oradan Şuşaya uzanan yol bir xalqın öz coğrafiyasını yenidən yazma cəhdidir və bu yolun sonunda nə federasiya, nə ittifaq, daha sadə və daha dərin bir şey var: öz adını, dilini və yolunu beynəlxalq sistemə qəbul etdirən bir məkan. Türk Dövlətləri Təşkilatı məhz bu məkanın çərçivəsidir və Azərbaycan onun ən həssas, eyni zamanda, ən mühüm düyün nöqtəsində dayanır.

Şəbnəm ZEYNALOVA
XQ-nin siyasi analitiki,
siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:125
embedMənbə:https://xalqqazeti.az
archiveBu xəbər 27 Oktyabr 2026 11:58 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

C vitaminini necə qəbul etmək lazımdır? Həkimdən məsləhət

19 Noyabr 2026 09:27see327

Dünyada ilk: "Qızılalma" Türkiyə ordusunda... Foto

19 Noyabr 2026 19:51see323

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see304

Hövsanda dəniz qəhvəyi rəngə boyandı Xəzəri kim çirkləndirir? Foto/video

19 Noyabr 2026 14:04see300

Bəxtiyar Aslanbəyli: AÇG də sərbəst qaz layihəsi üzrə işlər qrafikə və büdcəyə uyğun aparılır

19 Noyabr 2026 15:22see282

Almaniya klubu “Qalatasaray”ın futbolçusuna elçi düşdü

20 Noyabr 2026 01:32see275

İstehlakçıları hansı hallarda aldadırlar? 41 protokol tərtib edilib

19 Noyabr 2026 17:17see274

Xərçəngə səbəb olan qidalar Siyahı yeniləndi

19 Noyabr 2026 18:59see269

Bu gün Xudayar Yusifzadənin doğum günüdür

20 Noyabr 2026 06:19see256

Bakıda 8 yaşlı uşağın ödündən kista çıxarıldı

19 Noyabr 2026 19:14see253

Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru Şirin Məlikova Türkiyədə beynəlxalq konqresdə çıxış edib (Foto)

19 Noyabr 2026 18:45see245

Yaddaşı gücləndirən burun damcıları siçanlar üzərində sınaqdan KEÇİRİLDİ

20 Noyabr 2026 00:00see236

Ağ Ev Trampın sammit zamanı yatması barədə məlumatları təkzib edib

19 Noyabr 2026 21:00see230

PR süni intellekt axtarış sistemlərindəki təsirini necə ölçməlidir?

19 Noyabr 2026 13:48see226

Deputat: “Vyetnam Azərbaycan üçün yeni bazar ola bilər”

19 Noyabr 2026 15:03see224

Elxan Səmədov: Xankəndi azarkeşlərinin komandalarını öz şəhərlərində dəstəkləməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır

20 Noyabr 2026 00:06see217

Azərişıq ASC elektroenergetika sektorunda əldə olunan nailiyyətləri beynəlxalq enerji forumunda təqdim edib

19 Noyabr 2026 17:30see207

Anthropic in səhmləri Nasdaq da ticarətin ilk günündə 17 % artıb

20 Noyabr 2026 07:19see204

DİN və Baş Prokurorluq 2 noyabr mitinqinin təşkilatçılarına xəbərdarlıq edib

20 Noyabr 2026 06:10see204

“iPhone”un 20 illiyinə özəl model üçün iki fərqli dizayn sınaqdan keçirilir

20 Noyabr 2026 22:20see201
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri