Azərbaycanlı müəlliflərin dopinqlə mübarizədə AI erası Fotolar

Beynəlxalq məlumat və indeksləşdirmə sistemi – SCOPUS bazasına daxil olan “Law. Human. Environment” jurnalında “Dopinqə qarşı mübarizədə süni intellekt: İrəliləyişlə etik və hüquqi dilemma arasında” (“Artificial intelligence in the fight against doping: Between breakthrough and ethical and legal dilemma”) adlı elmi məqalə dərc olunub.

“Qafqazinfo” xəbər verir ki, məqalənin həmmüəllifləri Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyinin (AMADA) İcraçı direktoru, tibb üzrə fəlsəfə doktoru Təhminə Tağı-zadə və İcraçı direktorun müavini, iqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Rüfət Efendiyevdir.

Antidopinq sahəsində süni intellektin istifadəsinə həsr olunmuş yeni resenziyalı elmi məqalədə texnoloji tərəqqinin şəffaflığı, idmançı hüquqlarının qorunmasını və prosedur ədalətini təmin edən güclü mexanizmlərlə müşayiət olunması aydın şəkildə vurğulanır.

Məqalədə süni intellektin antidopinq sistemlərində artan rolu araşdırılır və onun anomaliyaların aşkarlanmasını təkmilləşdirmək, riskəsaslı monitorinqi gücləndirmək, daha hədəfli testləri dəstəkləmək, habelə bioloji və performansla bağlı məlumatların təhlilini inkişaf etdirmək potensialı diqqətə çatdırılır.

Məqalənin əsas tezisi ondan ibarətdir ki, süni intellekt antidopinq sahəsində legitim rol oynayacaqsa, onun tətbiqi şəffaflıq, hesabatlılıq, izaholunma, ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi, məlumatların qorunması və prosedur ədaləti prinsiplərinə möhkəm şəkildə əsaslanmalıdır.

Elmi məqalədə bu məsələnin hüquqi və tənzimləyici ölçüləri Prezidentin 2025-ci il 19 mart tarixli 530 nömrəli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası”, Ümumdünya Antidopinq Məcəlləsi və əlaqəli Beynəlxalq Standartlar, eləcə də Avropa Şurasının 2024-cü ildə qəbul etdiyi Süni İntellekt və İnsan Hüquqları, Demokratiya və Hüququn Aliliyi üzrə Çərçivə Konvensiyası (CETS No. 225) kontekstində təhlil olunur.

Müəlliflərin fikrincə, yaxın illərdə əsas idarəetmə çağırışlarından biri getdikcə daha güclü analitik alətlərin idmançı hüquqlarını qorumaq üçün zəruri olan təminat mexanizmlərini qabaqlamamasını təmin etmək olacaq.

Həmçinin məqalədə süni intellektin antidopinq sahəsində məsuliyyətli istifadəsi üçün bir sıra prioritet istiqamətlər də göstərilir. Bunlara insanmərkəzli və hibrid qərarvermə modelləri, çoxtərəfli idarəetmə və etik audit, eləcə də standartlaşdırma və məlumat bütövlüyü üçün daha güclü təminatlar daxildir. Bütün bunlar innovasiyanın legitimliyi zəiflətməsinə deyil, əksinə, onu gücləndirməsinə xidmət etməlidir.

Eyni zamanda, müəlliflər vurğulayırlar ki, bir sıra mühüm risklər hələ də həll olunmamış qalır. Bunlara alqoritmik qərəz, məhdud izaholunma, süni intellekt dəstəkli qərarlara etiraz etmək üçün yetərli mexanizmlərin olmaması, həssas idmançı məlumatlarının məxfiliyi ilə bağlı narahatlıqlar, habelə qabaqcıl texnologiyalara çıxışda bərabərsizliyin dərinləşməsi daxildir.

Məqalə ilə bağlı fikirlərini bölüşən Təhminə Tağı-zadə bildirib: “Süni intellekt antidopinq fəaliyyətinin gücləndirilməsi, xüsusilə, analitik imkanların artırılması, risklərin qiymətləndirilməsinin təkmilləşdirilməsi və daha əsaslandırılmış monitorinqin təmin olunması baxımından mühüm yeni imkanlar yaradır. Bununla belə, onun legitimliyi tam şəkildə etik prinsiplərə, hüquqi təminatlara və idmançı hüquqlarına tam hörmətə söykənib-söykənməməsindən asılı olacaq”.

Rüfət Efendiyev isə qeyd edib: “Süni intellektin antidopinq sisteminin gələcək inkişafının bir hissəsinə çevriləcəyi getdikcə daha aydın görünür. Qlobal antidopinq sistemi antidopinq məlumatlarına və süni intellektə daha böyük strateji diqqət ayırdıqca, bu keçidin məsuliyyətli şəkildə idarə olunmasını təmin etmək daha da vacib olur. Əks halda, sistemin imkanları onu dəstəkləmək üçün zəruri olan etimad və legitimlikdən daha sürətlə inkişaf edə bilər”.

Bu nəşr antidopinq, idman dürüstlüyü, rəqəmsal idarəetmə və insan hüquqlarının kəsişməsində formalaşan beynəlxalq müzakirələrə mühüm töhfə verir. Məqalə qarşıdakı illər üçün əsas çağırışı önə çıxarır - innovasiyanın idmanda etimadı, legitimliyi və ədaləti zəiflətməsinə deyil, gücləndirməsinə nail olmaq.

Məqalə ilə bu keçid vasitəsilə tanış olmaq olar: